‘Beheerders, kijk vooruit naar overmorgen’

Ze snapt het beeld wel, de beheerder als conservatieve hoeder van de bestaande stad. Toen Eline van Weelden na haar studie Industrieel Ontwerpen aan de TU in Delft als trainee bij de gemeente Rotterdam begon, vroeg ze zich af: in welke wereld ben ik terechtgekomen, wat moet ik hier? Maar dat veranderde snel toen ze in het kader van haar opdracht door de stad trok, gewapend met een grote kaart. 

“Ik begon als trainee bij Stadsbeheer met het in kaart brengen van civiele kunstwerken. Daar zette ik op een toekomstbestendige manier een beheer- en onderhoudsstrategie voor op.  Dat bleek een mooie kennismaking met de beheerwereld. Ik sprak door de hele stad mensen, ontdekte hoeveel kennis daar zat. Ik zag wat erbij komt kijken, waar kansen liggen. Maar ook hoe gewoontes en routines soms de gang van zaken bepalen, zonder te kijken naar de actuele behoefte en of iets nog wel past.”  

Het zette haar aan het denken. “Toen realiseerde ik me dat ik misschien iets kon bijdragen door mensen anders naar hun werk te laten kijken. Hoe kunnen beheerders vanuit hun kracht blijven werken, maar een toekomstbril opzetten en het proces overdenken?” 

De stadslaborant 

Die kans krijgt Eline als ze na afloop van haar traineeship, in 2017, aan de slag gaat bij Stadsbeheer. Ze sluit aan bij een grote vervangingsopgave in Reyeroord, een wijk in IJsselmonde. Rotterdam wil hier bouwen aan een voorbeeldwijk voor de toekomst: hoe kan beheer het startpunt worden van de transitie? “Daar grepen we een grootschalige vervanging van de riolering en de openbare ruimte aan om die wijk toekomstbestendig te maken. Dat deden we door de beheeropgave als kans te zien en de transities, maar ook de belevingswereld van bewoners leidend te maken in onze keuzes. We werkten als team vanuit allerlei disciplines samen, breder dan de oorspronkelijke beheeropgave vroeg.” 

Eline legt uit hoe dat in zijn werk ging: “We zijn begonnen met het formuleren van de ambities voor die wijk. Maar ook met het uitgangspunt dat we niet precies weten hoe de toekomst eruit komt te zien: we gaan kijken hoe ver we komen en daarvan leren.” Ze krijgt er de bijnaam ‘de stadslaborant’. Ze lacht: “Aan de voorkant van een grote beheeropgave gebeurt er nog weinig op straat. Je hebt een soort van tijdelijke experimentele omgeving. Maar je moet je er wel bewust van zijn dat het ook gewoon de leefomgeving van mensen is. Het is niet letterlijk een laboratorium. Mijn rol was om die experimenten vorm te geven. Ook in samenwerking met de bewoners en met de creatieven en sociale ondernemers uit de stad.” 

Small wins, grote ambities 

Het werk in Reyeroord maakte zichtbaar hoe complex zo’n transitie in de praktijk is. In het begin frustreerde het Eline dat de veranderingen niet snel genoeg gingen. De komst van een promovendus van de Erasmus Universiteit hielp de situatie te duiden. “Dat was mijn eerste ervaring met hoe je de praktijk van het beheer kunt verrijken met het wetenschappelijk perspectief. Hij liep een jaar mee, schaduwde ons eigenlijk en gaf een wetenschappelijke reflectie op ons werk.”  

Hij introduceerde de theorie van de ‘small wins’, een methodiek die het realiseren van transities uitvoerbaar maakt. “We moeten hele grote veranderingen teweegbrengen om die transities te realiseren en dat willen we gelijk snel, groot en systeem breed. Dat kan niet, je raakt lamgeslagen als je dat in een keer wilt bereiken. Door kleine stappen te zetten en eromheen zelfversterkende mechanismen te organiseren, kun je naar een grotere ambitie toewerken. Die slag misten we bij beheer nog. Dat was nog veel vanuit het hier en nu naar de dag vandaag en morgen kijken, zonder een koppeling met grote ambities.” 

De nieuwe standaard 

De small wins van Reyeroord fungeren als voorbeeld om vanuit de beheeropgave die transities leidend te maken in keuzes. De volgende stap is om de lessen breder toe te passen en standaard vanuit een beheeropgave werk te maken van die transitieopgaven. “Nu organiseren we die in Rotterdam grotendeels nog in programma’s en projecten naast de lijn: zoals bijvoorbeeld in een programma Circulair, een programma Klimaatadaptatie, een programma Biodiversiteit. Uiteindelijk wil je dat geïntegreerd krijgen en transitie-uitdagingen standaard meenemen.” 

Hoe borg je zo’n nieuwe manier van werken in de beheerorganisatie? “Via vele kleine en grote stappen, Als voorbeeld: binnen beheer werken we volgens de methodiek van assetmanagement, wat van oudsher meer risico gestuurd is. Maar dat ontwikkelt zich meer richting waarden gestuurd, wat ook inhoud dat je transitieuitdagingen meeneemt om zoveel mogelijk waarde toe te voegen.” 

“We zijn in Rotterdam bezig met nieuwe assetmanagementsplannen, waarin concreet wordt gemaakt hoe beheer een belangrijke aanjager bij transitieopgaven is. Vroeger gingen dit soort plannen over het veilig en beschikbaarheid houden van de openbare ruimte. Nu zien we beheer als een middel om grotere opgaves aan te pakken. Dat vergt wel een omslag in denken, zoals het natuurlijk systeem eerst en dan techniek. Of de stad als spons. In 2019 was die ontwikkeling al zichtbaar, maar nu is het echt vertaald naar concrete beheermaatregelen. We zijn er nog niet, maar maken echt wel stappen.” 

De toekomst begint bij beheer 

Ze legt uit dat de plek van beheer in de organisatie ook verandert. “We hebben hier twee grote clusters in het fysieke domein, Stadsbeheer en Stadsontwikkeling. Van oudsher richt beheer zich op het behouden van het bestaande. Ontwikkeling gaat over ontwerp, inrichting en het toekomstperspectief van de stad. Ik denk dat de afgelopen tien jaar beheer zich heeft ontwikkeld van volgend naar het besef dat de toekomst van de stad in deze tijd bij beheer begint.” 

“Eigenlijk is elke beheeropgave een kans om te vernieuwen en te ontwikkelen. Zo zie je dat die verschillende clusters veel meer in elkaar schuiven. De transitieopgave en de programma’s om die te realiseren gaan nu al dwars door de clusters van ontwikkeling en beheer heen. Waarbij het opdrachtgeverschap nu ook vaak vanuit beide is georganiseerd. We hebben sinds kort ook een gezamenlijk openbaar ruimte planproces, waar je voorheen twee planprocessen had om de ruimte in te richten.” 

De beheerders van morgen 

Integraal werken, sturen op waarde en niet meer volgend, maar aan de voorkant meedoen: er worden nieuwe vaardigheden gevraagd van de beheerder zelf. Eline beaamt dat. “Het is vakkennis die verandert. Daarnaast is extra kennis van transities nodig, maar ook wel van de veranderende rol die het vraagt om proactief over je vakgebied heen te kijken: strategisch visionair naar de dag van overmorgen kijken. Beheerders moeten daarop anticiperen door vroegtijdig het gesprek te voeren over grote ontwikkelingen. Die vinden misschien niet morgen plaats, maar bepalen wel wat we vandaag doen. En dat vraagt ook andere vaardigheden denk ik.” 

Is dat de grootste uitdaging voor de beheerder? Eline: “Ja, en ik denk omgaan met de onzekerheid die dat met zich meebrengt. Je kunt je natuurlijk op je theorie laten bijscholen, alleen verandert de situatie continu. Het gaat ook om je houding, vaardigheden en de manier waarop je omgaat met onzekerheden en je weet aan te passen, dat is voor de beheerders één van de grootste opgaven. Ook als organisatie. Hoe doen we dat goed? Tegelijkertijd moeten we ook die schop in de grond zetten om de stad leefbaar te houden. Je ziet nu soms dat projecten vertragen omdat we alles tegelijk willen meenemen. Dat kan natuurlijk ook niet, er moet een balans in zitten.” 

Wetenschap als versneller 

Om die veranderde rol waar te maken, is nieuwe kennis nodig. Daar komt de verbinding met de wetenschap in beeld. Ontwikkeling van kennis en vaardigheden kan via Managing Public Space (MPS), een stichting die de wereld van het beheer verbindt met de wetenschappelijke wereld. Belangrijk, vindt Eline, die sinds dit jaar als bestuurder aan MPS verbonden is. “Er zijn grote opgaven en daar hebben we nieuwe inzichten voor nodig. Het vakgebied van beheer is altijd heel praktisch ingestoken geweest en er is ook geen wetenschappelijk vakgebied die onderzoek doet voor en opleidingen biedt aan beheerders. We hebben jonge talenten nodig om het vak te voeden en verder te ontwikkelen. Dus eigenlijk de verwetenschappelijking van het vakgebied aan de ene kant en aan de andere kant het vakgebied bewust maken van de kracht van de wetenschap. Dat is essentieel om de transities in de openbare ruimte te realiseren.” 

Zaadjes geplant, maar nog kwetsbaar 

Transities realiseren: het is meteen de volgende halte voor Eline. Ze zet zich inmiddels als programmamanager biodiversiteit in voor de Rotterdamse stadsnatuur. Waarin ze doorbouwt op haar lessen uit Reyeroord, die zich ook langzaam verspreiden door de stad. Het blijft wel kwetsbaar in deze fase, concludeert Eline. “Het is ook best ingewikkeld en soms voert - onder bijvoorbeeld tijdsdruk of beperkte middelen - het oude denken weer een beetje de boventoon. Dus ik zeg niet dat de Reyeroordse aanpak niet elders wordt geïmplementeerd, maar het is nog geen gemeengoed. We hebben denk ik zaadjes geplant waar niet overal even goed voor gezorgd wordt.” 

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 6/2025. Je leest deze editie gratis in onze digitale bibliotheek.