Alphen aan den Rijn meet tien jaar lang hoe groen binnenstad afkoelt

Harde cijfers als overtuigingskracht

Harde cijfers heeft de gemeente nodig om de eigenaren van die andere driekwart van de buitenruimte te overtuigen van de noodzaak van de aanleg van verdampende beplanting. Ron Kervezee, programmaleider bij de gemeente: “Om aan die cijfers te komen, wilden we graag het ons project op het Stadhuisplein monitoren. Daar zijn we zelf met verdampende beplanting aan de slag gegaan. We wilden in dat project de verschillende ecosysteemdiensten als gevoelstemperatuur, biodiversiteit en waterretentie meten.”

Vergroend stadscentrum en lange meetperiode

In 2022 is het stadscentrum van Alphen aan den Rijn flink vergroend. Dankzij de samenwerking met het onderzoek TKI Eco-Systeem Stad, waarin vier gemeenten onderzoeken wat meer groen in de stad oplevert, kan Alphen aan den Rijn dit nu tien jaar (2023-2032) monitoren. “Die lange periode is nodig om het effect aan te tonen”, zegt Kervezee. “De ecosysteemgebieden worden in de loop der jaren namelijk steeds beter, omdat er een nieuwe leefomgeving ontstaat. De periode is bovendien een leertraject, waarbij we desgewenst zaken kunnen bijstellen.”

In het onderzoek werkt Alphen aan den Rijn samen met Wageningen Environmental Research voor de gevoelstemperatuur, Koninklijke Ginkel Groep voor waterretentie en de Vlinderstichting voor het tellen van insecten en biodiversiteit. Het Nature-Based Solutions Institute verzorgt de jaarlijkse rapportages aan de gemeenteraad en maakt daarnaast publieksblogs zodat het onderzoek breder gevolgd kan worden.

Drie onderzoeklocaties in de stad

Er zijn drie onderzoeklocaties. Aan het Stadhuisplein liggen de twee groene locaties. De eerste bestaat uit nieuw aangelegde biodiverse groenstroken met 500 vierkante meter plantvakken langs de glazen gevel van het stadhuis. Deze strook is voorzien van irrigatie via een watermanagementsysteem in de parkeergarage onder het plein, waardoor de beplanting ook op warme dagen maximaal kan verdampen en verkoelen.

Op de tweede locatie staan drie volwassen rode beuken in een groot plantvak met hedera. Deze bomen zorgen voor schaduw, terwijl de verhoogde standplaats voorkomt dat water wegstroomt richting de bomen. Op beide locaties zijn weerstations en bodemvochtsensoren geplaatst om temperatuur en vocht in de bodem te meten. De derde locatie op het Rijnplein is vrijwel volledig versteend en dient als referentie voor de gevoelstemperatuur in een sterk bebouwde omgeving. Ook daar staat een weerstation.

Beplanting en waterbuffering

Bij de beplantingskeuze zijn meerdere factoren leidend geweest: “Er is gekozen voor beplanting die een groot deel van het jaar een mooi beeld geeft, zo veel mogelijk verdampt en die zorgt voor zoveel mogelijk biodiversiteit”, aldus Kervezee.

De waterbuffering bleek een grotere uitdaging. “We hadden becijferd dat voor de 50.000 vierkante meter verdampende beplanting 15.000 kubieke meter water nodig zou zijn. Daarbij waren er twee uitdagingen. Ten eerste zitten we nog lang niet aan die 50.000 vierkante meter. Daarnaast kunnen we niet 15.000 kubieke meter water opslaan in de stad.”

Daarom is gekeken naar een ondergrondse waterbuffer aan weerszijden van de Oude Rijn. Op de lage zijde wordt regenwater opgevangen in een bassin van 600 kubieke meter, op de hoge zijde wordt oppervlaktewater uit de Rijn gebruikt. Beide buffers liggen op 35 meter diepte en worden gerealiseerd met Europese subsidie. In de zomer wordt het water opgepompt om de beplanting van circulair water te voorzien. Het opgepompte water wordt met een experimenteel GreenLed-systeem gezuiverd van ziekteverwekkers zodat het geschikt is als contactwater. De buffer is naar verwachting in juni gereed en wordt later dit jaar gekoppeld aan het watermanagementsysteem onder het Stadhuisplein.

Winst

Met de beplanting wordt al duidelijke hittereductie gemeten. “Op het Stadhuisplein werden op een hete dag temperaturen van boven de 60 graden Celsius gemeten op verharding. Na aanleg van de beplanting zakte dat naar 38 graden. Gemiddeld mikken we op 8 tot 10 graden verkoeling”, zegt Kervezee.

De eerste rapportage ‘Meteo en infraroodmetingen Alphen aan den Rijn 2023’ laat bovendien zien dat oppervlaktetemperaturen tussen vegetatie en verharding soms meer dan 18 graden verschillen. Ook blijkt dat schaduw tot 17 graden temperatuurverschil oplevert. Groen zorgt daarmee niet alleen voor koelere plekken, maar ook voor minder warmtestraling in de omgeving.

Economisch voordeel

Kervezee ziet daarnaast economische kansen: “Als de binnenstad dankzij groen en hittereductie een aangenamer verblijfsgebied wordt waar mensen elkaar ontmoeten en meer bewegen, krijg je meer winkelend publiek. Die investeringen kunnen dan als vliegwiel werken.”

Hoewel het onderzoek nog loopt, breidt Alphen de aanpak al uit. In Boskoop komt een vergelijkbare waterbuffer en een watermanagementsysteem om wateroverlast en hittestress te beperken. Daarmee speelt de gemeente ook in op een toekomst waarin drinkwatertekorten mogelijk een beperkende factor worden voor stedelijke ontwikkeling. “Als stad kun je daar maar beter op voorsorteren en alvast waterbuffers aanleggen”, besluit Kervezee.

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 1/2026. Lees meer van Straatbeeld in onze digitale bibliotheek.