Hoe Enschede circulariteit doorrekent in de openbare ruimte

Van kostenraming tot milieurekening 

Als kostendeskundige bij de gemeente Enschede berekent Verberne alles wat in de openbare ruimte terechtkomt: wegen, groen, verlichting, riolering, kabels en leidingen, tunnels en bruggen. De afgelopen jaren heeft Verberne samen met marktpartijen een tool ontwikkeld waarmee de gemeente niet alleen kosten, maar ook CO₂- en stikstofuitstoot en de MKI per project kan doorrekenen. Die stap heeft het gesprek over duurzaamheid binnen de organisatie merkbaar veranderd. "Het is nu visueel en zichtbaar wat voor effect bepaalde keuzes hebben."  

Circulariteit: intuïtief logisch, maar lastig te meten 

Circulariteit is een ander verhaal. In theorie kan het in dezelfde tool worden opgenomen, maar in de praktijk is dat nog niet gedaan. Daar is een goede reden voor. "Circulariteit is nog steeds in de onderzoeksfase: wat is de beste methode, wat willen we allemaal meten? Er moet echt een concreet plan liggen over hoe je dat wil verwerken voordat je het in de tool bouwt. Want als je dingen achteraf weer moet wijzigen, dan moet je alles opnieuw opbouwen." 

In de tussentijd werkt Verberne via een Excel-aanpak achteraf: per project worden alle kostenposten uitgesplitst naar hoeveelheid primair, secundair en hergebruikt materiaal, en welke kosten zijn bespaard door hergebruik. Dat levert data op waaruit conclusies te trekken zijn over de circulariteitsgraad van een project. Het is een extra handeling, maar het werkt. Tegelijk signaleert Verberne dat de ambitie is om in 2030 voor 50 procent circulair te werken. "En eigenlijk zou je dus van alles wat je in Enschede doet, moeten meten of je op die 50 procent zit. Dat is best wel een klus." 

Op de vraag of het de moeite waard is om al die energie te steken in het meten, is Verbernes antwoord helder: "Gewoon doen, en op abstract niveau doorrekenen. Niet project voor project, maar begin op niveau van het totale areaal.” 

Organisatie mee laten groeien 

Die benadering vraagt ook wat van de organisatie. Gemeenten werken doorgaans op projectbasis, en de stap naar een bredere regiefunctie vergt een nieuw takenpakket. "Als je het echt over areaalberekeningen hebt, dan ga je richting assetmanagement. Dan ben je niet meer echt bezig als kostendeskundige."  

Tegelijkertijd is die praktijkkennis van de kostendeskundige juist onmisbaar om tot de juiste berekeningen te komen. Het is een complexe positie, maar ook een waardevolle. Wie data verzamelt op uitvoerend niveau en die kennis naar boven weet te brengen, geeft het management concrete handvatten om op te sturen. En daarin ligt voor Verberne een principieel punt: verandering hoeft niet altijd van bovenaf te komen. "De praktijk heeft een bepaalde verantwoordelijkheid om te laten zien wat de mogelijkheden zijn, zodat het management daarop kan sturen en het weer de organisatie in kan brengen." 

Prikkel ontbreekt, maar subsidies helpen 

Een van de belangrijkste conclusies uit de dagelijkse praktijk is dat de prikkel om circulair te werken nog onvoldoende aanwezig is. Circulariteit is vooralsnog slechts een ambitie, geen verplichting. "Bij stikstof mag je gewoon niet aan je werk beginnen als je de normen overschrijdt. Bij circulariteit is het vrijblijvend." 

Het contrast met stikstofbeleid is illustratief. Wetgeving dwingt gemeenten én aannemers om anders te werken; subsidies compenseren deels de meerkosten. Bij circulariteit en CO₂-reductie ontbreekt die combinatie grotendeels. In 2024 was er een KCI-subsidie voor circulariteit en CO₂-reductie, en die pot was snel leeg. Dat toont aan dat de vraag er wel degelijk is, maar structureel beleid ontbreekt. "Dat mis ik wel heel erg." 

Daar komt bij dat de data die nodig zijn voor goede milieuberekeningen schaars en duur zijn om op te laten stellen en te verifiëren. De milieukostenindexen die gemeenten gebruiken voor aanbestedingen zijn beschermd en kostbaar. En verificatietraject van een productwaarde kost al gauw 10.000 euro, een softwareprogramma plus lessen in het gebruik ervan 10.000 tot 15.000 euro. "Grote bedrijven kunnen dat bijhouden, omdat ze vaak een abonnement hebben en berekeningen in bulk kunnen laten doen. Maar een innovatief bedrijf dat eenmalig iets nieuws wil ontwikkelen en flinke reductie wil realiseren, komt er bijna niet tussen vanwege die kosten." Dat remt vernieuwing, terwijl dat juist hard nodig is. 

Depot, paspoort en database: bouwstenen voor een circulaire praktijk 

Ondertussen werkt Enschede concreet aan de infrastructuur voor circulair werken. Er wordt een nieuw depot ingericht als een grondbank, waar ook herbruikbare materialen worden opgeslagen en geregistreerd. Verder wordt gewerkt aan de verdere ontwikkeling van het materialenpaspoort voor de openbare ruimte, vergelijkbaar met wat de gebouwde omgeving al kent. Aan elke weg, stoep en lichtmast zou een digitaal paspoort moeten hangen met gegevens over materiaalsamenstelling, ouderdom, technische levensduur, kosten en milieu-impact. Dat is een enorme opgave, zeker met terugwerkende kracht. "Maar je moet ergens beginnen." En de eerste stap zet Enschede nu: bij elke ingreep in de openbare ruimte wordt voortaan geregistreerd wat er ligt, welke mengsels zijn gebruikt en hoe oud het materiaal is. 

Gewoon doen 

Enschede mag zichzelf op het gebied van data en circulair werken een koploper noemen, en dat is niet voor niets.  Toch ging het nooit zonder slag of stoot. "In de eerste jaren heb ik er echt heel veel moeite voor moeten doen. Je moet constant iets bewijzen wat eigenlijk logisch is, namelijk dat hergebruik goed is. Dat weet iedereen, maar toch willen we bewijs." 

Die ervaring maakt Verberne ook nuchter over de weg die nog te gaan is. Circulariteit in de openbare ruimte staat nog in de kinderschoenen, wetgeving en benchmarks ontbreken, en de financiële prikkels zijn onvoldoende. Maar de beweging is ingezet. Meer gemeenten pikken de signalen op, tooling wordt breder beschikbaar, en steeds meer partijen integreren milieu-impact in calculatie- en ramingssoftware. "Dat had ik vijf jaar geleden niet kunnen bedenken." 

Gemeente Enschede is op 11 juni gastheer van het vijfde Circulaire Openbare Ruimte Congres. Een mooie gelegenheid om de aanpak van Verberne en anderen van dichtbij te zien en het gesprek aan te gaan over de toekomst van circulair werken in de openbare ruimte. Meer informatie en aanmelden >>

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 2/2026. Je leest deze editie gratis in onze digitale bibliotheek.