Rotterdam koploper in circulaire openbare verlichting

Eigen doelen openbare verlichting

De openbare verlichting in Rotterdam bestaat uit ongeveer 95.000 lichtmasten met daarop 110.000 armaturen. Peter Wijnands houdt zich als assetmanager openbare verlichting en elektrische installaties bij Gemeentewerken Rotterdam bezig met beleid en uitvoering van beleid.  

Rotterdam wil in 2030 50 procent minder primaire grondstoffen gebruiken. In het strategisch assetmanagement plan van de gemeente zijn doelen afgesproken, vertelt Wijnands. Hij heeft die vertaald naar vergelijkbare doelen voor de assetgroep openbare verlichting. Een bewuste keuze: “Openbare verlichting is een relatief kleine asset. We wilden echter niet meeliften op de flinke besparingen die Rotterdam al met bijvoorbeeld asfalt of teelaarde kan behalen om aan de overkoepelende doelen van circulariteit te voldoen.” Daar komt nog iets bij. “Ik ben intrinsiek gemotiveerd. Dat moet ook wel, want het kost veel tijd en energie om aan de doelstellingen te voldoen.” 

Een ander doel is om in 2030 bij openbare verlichting 50 procent minder energie te verbruiken ten opzichte van 2019. Daarvoor was het nodig om van conventionele verlichting over te schakelen op ledverlichting en te kiezen voor slimme verlichting met dimscenario’s. Rotterdam is inmiddels voor 90 procent voorzien van ledverlichting waarvan 80 procent gedimd wordt. Hierdoor is nu al 40 procent energie bespaard. 

Geen of minder licht 

Bij circulaire openbare verlichting is volgens Wijnands de grootste winst te behalen door iets niet of minder te doen. “Daarom is het belangrijk om als gemeente nee te durven zeggen bij bepaalde aanvragen voor een extra lichtmast.” De tweede stap is om te kijken naar het areaal aan armaturen en lichtmasten, te beginnen bij de inkoop van armaturen. Wijnands is betrokken geweest bij de Beoordelingsrichtlijn Herstelbaarheid van openbare-verlichtingstoestellen. “Daarmee kunnen we aan de markt de juiste vraag stellen. De vraag daarbij is: hoe zet je armaturen die in de toekomst goed circulair te behandelen zijn, in een bestek? Dat betekent dat je geen ‘sealed for life’-armaturen koopt en dat je kiest voor armaturen die in de toekomst goed te recyclen zijn of zonder veel handelingen eenvoudig te repareren zijn.”  

Reparatiestraat armaturen 

Wijnands maakt ook deel uit van de landelijke werkgroep circulariteit. “Bij al die initiatieven kijken we wat er nog mogelijk is met het bestaande areaal.” Daarbij is het zo dat aluminium armaturen veel langer meegaan dan kunststof armaturen. “In Rotterdam zijn er circa 15.000 aluminium armaturen die je relatief gemakkelijk kunt ombouwen naar ledverlichting. Dat hebben we de afgelopen jaren gedaan, waarbij we de armaturen ook meteen slim hebben gemaakt zodat je ze op afstand kunt besturen.” 

“Tegelijkertijd hebben we een reparatiestraat voor led-armaturen opgezet, samen met onze onderhoudsaannemer CityTec. Het was namelijk best veel administratief werk om een defect led-armatuur onder garantiebepalingen te laten herstellen. Je had weliswaar een garantieovereenkomst met een leverancier, maar je moest het wel opsturen en discussies aangaan. Bovendien spaarde je de defecte armaturen een aantal weken of maanden op, voordat je ze opstuurde.” 

“Daarom hebben we nu ervoor gekozen om bepaalde armaturen uit de garantie te halen. Leveranciers sturen ons verschillende onderdelen om niet toe en wij repareren vervolgens zelf. Of kijken we of meerdere armaturen kunnen combineren tot één werkend exemplaar. Het gaat bij ons bovendien om flinke aantallen en we hebben relatief weinig verschillende soorten armaturen”, geeft hij extra redenen voor het nut van een reparatiestraat.  

De hele gedachte om het zo aan te pakken ontstond in 2019, toen de gemeente Rotterdam vanwege de forse energiebesparing massaal overschakelde naar ledverlichting. “Bij de niet-aluminium armaturen hebben we de armaturen overigens wel gewoon vervangen, daar was helaas weinig circulairs aan.” 

Conische mast hersteld (links) en nieuw (rechts)

Lichtmasten 

Bij de lichtmasten, die gemiddeld zo’n 40 jaar meegaan, was er aanvankelijk sprake van een nationale mastenbank, waarin alle lichtmasten die in Nederland gebruikt worden zouden worden opgeslagen. Wijnands: “Dat bleek in de praktijk ingewikkeld. Onder meer vanwege de opslag die een forse kostenpost vormt. Daarom is daarna gekeken of je bij bepaalde grote steden de lichtmasten niet kon reconditioneren om ze vervolgens terug te plaatsen in dezelfde stad. Daarbij was een probleem dat veel masten in het verleden geverfd waren met verf dat chroom-6 bevat. Mastenleveranciers wilden die lichtmasten niet terugnemen en wij konden niet alle lichtmasten controleren op chroom-6.” 

De impasse werd doorbroken toen een lichtmastenleverancier deze masten op een gecertificeerde manier kon verwerken. “Daarmee werd het voor ons weer aantrekkelijk omdat we werden verplicht om lichtmasten te testen en ook moesten betalen voor het afvoeren van masten met Chroom 6 naar de verwerker. Nu voeren we de lichtmasten af naar de mastenleverancier en deze verkoopt na behandeling de masten aan ons terug. De masten die niet hersteld kunnen worden zijn voor hem oud metaal.” 

De komende jaren gaat Rotterdam zo’n 13.000 masten uit de jaren 70 en 80 naar de betreffende leverancier sturen. Na 2030 worden de lichtmasten uit de jaren 90 aangepakt, eveneens masten waar chroom-6 op kan zitten. Het probleem van chroom-6 lost zich daarna vanzelf op, omdat Rotterdam vanaf de periode 1995-2000 gebruik ging maken van gepoedercoate lichtmasten.  

Rotterdamse Stijl of circulair 

Het betekent niet dat alle lichtmasten in de toekomst kunnen worden hergebruikt en dat er geen nieuwe lichtmasten meer geproduceerd hoeven te worden. “We hebben namelijk ook nog de Rotterdamse Stijl, het stijlboek voor de openbare ruimte. In dat handboek is vastgesteld dat lichtmasten conische lichtmasten en geen verjongde lichtmasten moeten zijn. Momenteel bestaat echter een groot deel uit verjongde lichtmasten. Daarom is er bij hergebruik van masten nu een discussie over wat belangrijker is: het toepassen van de Rotterdamse Stijl of circulariteit? De landschapsarchitecten willen het eerste, de afdeling beheer en onderhoud het tweede.” 

Integraal gebruik apparatuur 

In de komende jaren wordt bij openbare verlichting in Rotterdam steeds meer ingezet op integratie. “Er komen mede vanwege de energietransitie en zero emissie zones steeds meer laadvoorzieningen en verdeelkasten op straat. In Rotterdam is de CENT-R ontwikkeld, een lichtmast met daaraan allerlei mogelijkheden gekoppeld. Bijvoorbeeld een laadvoorziening, camera of antenne. Met zo’n lichtmast, die we nu verder aan het ontwikkelen zijn, hoef je veel minder materiaal te gebruiken. Op die manier kunnen we al die dingen met elkaar combineren. Bijvoorbeeld door een marktkast ook te gebruiken voor andere voorzieningen, die elektriciteit nodig hebben.” 

Integratie betekent ook een andere positie voor openbare verlichting. “Het is niet meer een groep met een eigen beleid, maar onderdeel van een breder beleid dat kijkt hoe je zaken met elektrische toepassingen kunt combineren.” 

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 6/2025. Lees meer van Straatbeeld in onze digitale bibliotheek.