Icoonproject al tien jaar de aanjager van klimaatadaptatie in Rotterdam

Tekst: Geert Dijkstra 
Foto's: De Urbanisten, gemeente Rotterdam 

Tijd vooruit 

De opdracht voor het Benthemplein was even simpel als uitdagend: haal de druk van het riool bij pieken in de neerslag én realiseer een mooie oplossing voor de omgeving. Het bleek de inspiratie voor een innovatieve oplossing qua ontwerp, techniek en proces. Een plein dat bij zware regenval ongeveer 1,7 miljoen liter water kon opslaan en daarmee het grootste waterplein ter wereld werd.  

Ook nieuw voor die tijd: het plein werd gerealiseerd in nauwe samenwerking met de omgeving. Dat klinkt nu niet heel vooruitstrevend, maar was destijds nog geen gemeengoed. Die omgeving waarmee nauw werd samengewerkt, bestond overigens met name uit medewerkers, studenten en eigenaren van kantoren en het Zadkine College. En niet, zoals oorspronkelijk de bedoeling was, uit bewoners uit Rotterdam-Zuid waar het waterplein in eerste instantie gepland was. Toen die lucht kregen van het waterplein torpedeerden ze het plan omdat ze bang waren dat hun kinderen in het plein zouden verdrinken.  

Rotterdams Weerwoord komt op stoom 

Klimaat staat dus al langere tijd op de Rotterdamse agenda. Niet zo gek als je de ligging van de stad in ogenschouw neemt. Vanaf 2019 draagt het klimaatprogramma de naam Rotterdams Weerwoord. Inderdaad, geen ambtelijke naam zoals haar voorgangers. Verlinde: “Een van de pijlers onder het nieuwe programma was het nog meer betrekken van bewoners en bedrijven. En, hoe gek het nu klinkt, klimaat was toen geen populair woord. Dus is er gekozen voor de meer algemene naam Rotterdams Weerwoord. Een holistisch programma om samen met iedereen in de stad maatregelen te nemen waarmee we voorbereid zijn op wateroverlast en tegelijkertijd de stad mooier te maken. Want al kan de overlast groot zijn, het speelt slechts zo’n vijf procent van het jaar. Dus de oplossingen moeten effectief en mooi zijn.”  

Inmiddels is het programma op stoom en komt de uitvoering in beeld met vijftig straten en vijftien pleinen die klimaatadaptief gemaakt gaan worden in de komende periode. Dat mag ook wel, zou je denken als je weet dat het programma al een aantal jaar geleden is gestart. “Klopt, maar je hebt echt tijd nodig om iedereen op een lijn te krijgen binnen de gemeente en in de stad. Je moet silo’s doorbreken om qua tijd, geld, energie en ideeën echt samen te kunnen werken. En dat gaat nu eenmaal niet van vandaag op morgen”, aldus Verlinde die het proces kort samenvat: “Ga het gesprek aan en haak in op de nut en noodzaak die je gesprekspartner in jouw programma ziet of zou kunnen zien. En vooral, wees geduldig!”  

Naast de grote projecten die nu worden gerealiseerd, is het gedachtengoed breed geland. En dat leidt ertoe dat klimaat in tal van projecten al meegenomen wordt als factor voor ontwerp en beheer. Binnen het programma Rotterdams Weerwoord worden bovendien onder de noemer ‘Rotterdammers in beweging’ ook in diverse wijken vergroening en klimaatmaatregelen gestimuleerd. En is er geleidelijk ook meer aandacht gekomen voor hitte en droogte in het programma, dat van oorsprong vooral op wateroverlast gefocust was. “De basis is na vijf jaar dus gelegd. Nu wordt het tijd om te oogsten met tal van maatregelen op het gebied van klimaat, vergroening en biodiversiteit”, aldus een gemotiveerde Verlinde. 

Beheer op tijd betrekken 

Johan Verlinde trad in 2012 in dienst bij de gemeente en mocht als eerste opdracht het beheersplan voor het Benthemplein gaan schrijven. Tikkeltje laat, zo vond en vindt hij zelf ook. Dat is meteen de eerste les voor toekomstige projecten: beheer eerder betrekken. Want het vernuftige plein vol technische hoogstandjes, innovatieve kratten, pompen en lijngoten boven en onder de grond bleek gevoelig voor vervuiling en onderhoud. Sowieso was een iets eenvoudigere technische oplossing beter geweest, vindt Verlinde. Het duurde nu best een tijd om alles goed ingeregeld te krijgen. Verder zou nu naast het opvangen en afvoeren van regenwater de focus ook meer komen te liggen op het vasthouden ervan. Om het in tijden van droogte te kunnen benutten.  

“Met de inzichten van nu én tien jaar ervaring zijn er uiteraard punten die je nu anders zou doen”, aldus Verlinde. “Maar de lat hoog leggen getuigt ook van lef dat je bij dit soort projecten nodig hebt. En je moet simpelweg ook ervaring op doen om te kunnen leren en te verbeteren. Zodat je die ervaring mee kunt nemen als je wilt gaan opschalen. En ik vind het mooi maar eigenlijk ook heel logisch dat wij als Rotterdam daar regelmatig het voortouw in nemen.” 

Kennis delen en halen 

Rotterdam deelt graag haar opgedane kennis. Net zo goed als ze kennis haalt in vergelijkbare steden als Barcelona of Kopenhagen. De laatste stad werd in 2011 zwaar getroffen door een extreme bui die voor meer dan 1 miljard euro aan schade aanrichtte. Die zwarte dag werd tegelijkertijd het startpunt van een massief programma waarin meer dan 2 miljard euro wordt besteed aan tal van klimaatmaatregelen. En, zo bleek tijdens een bezoek dat Verlinde onlangs met de wethouder aan de stad bracht, klimaat is echt het leidende thema bij alles wat er in de fysieke leefomgeving in die stad ontwikkeld wordt. 

Ook Rotterdam is populair onder professionals uit binnen- en buitenland. Nog altijd bezoeken tientallen delegaties jaarlijks het Benthemplein. Om te zien, te lezen (er staan diverse informatieborden op en rond het plein) en te horen hoe het plein, als onderdeel van het bredere plan, functioneert. Nog altijd een trekker dus. Bovendien is het plein ook een startpunt gebleken voor de verdere vergroening en ontwikkeling van de omgeving. Getuige de inspirerende ontwikkelingen rond de Hofbogen en het Hofplein waarover op de website van Straatbeeld meer te lezen is en komt.   

Advies? 

Tot slot heeft Verlinde desgevraagd nog enkele adviezen voor collega’s. “Beschouw alles wat je in de fysieke leefomgeving doet als een kans voor klimaatadaptatie. En realiseer je dat functionele oplossingen ook mooi kunnen zijn als je er tijdig en met alle betrokkenen goed over nadenkt. Dus betrek ontwerpers, landschapsarchitecten, professionals uit het sociale domein en gezondheid en uiteraard de gebruikers van de omgeving bij je plannen. Benut alle denkkracht en het resultaat wordt echt beter.”