Podiumbank opvallende blikvanger in Tilburgse Binnentuin

De Spoorzone is een voormalige NS-werkplaats aan de noordzijde van het NS-station, die jarenlang afgesloten was met hekken. In die periode werd het terrein in de Tilburgse volksmond ‘de verboden stad’ genoemd. In 2010 kocht de gemeente Tilburg het terrein van de NS en zette het als ontwikkelgebied in de etalage.  

Wilco Broeks is als projectleider openbare ruimte bij de gemeente Tilburg al vijf jaar bij de gebiedsontwikkeling Spoorzone betrokken. Daar is hij verantwoordelijk voor het hele traject van het ontwerp tot en met de uitvoering. Hij noemt als belangrijke uitdaging “het verbeteren van de verbinding tussen de gebieden aan de noord- en zuidzijde van de Spoorzone.” Het leidde tot een Koersdocument met een integraal plan voor de gebiedsontwikkeling van de hele Spoorzone, vanuit een publiek-private samenwerking tussen de gemeente en SDK Vastgoed.  

Onderdoorgangen en historie 

De ontwikkeling startte in 2011. Een van de eerste onderdelen die daaruit gerealiseerd werd, waren twee onderdoorgangen om de aansluiting tussen de noord- en zuidzijde te creëren: de stationshal kreeg een onderdoorgang die aan de noordzijde bij het Burgemeester Stekelenburgplein uitkomt. Ten oosten daarvan kwam er een onderdoorgang voor langzaam verkeer, deze komt uit op de Binnentuin.  

Voor de openbare ruimte van de Spoorzone stelde de gemeente Tilburg samen met Niek Smal en David Kloet van Karres en Brands in 2024 het Ambitiedocument Openbare Ruimte Spoorzone op. Broeks: “Een belangrijk uitgangspunt daarbij was om rekening te houden met de identiteit van het gebied.” Historische gebouwen, zoals de LocHal, mochten niet worden gesloopt: de cultuurhistorische waarde moest juist worden behouden en versterkt met een mooie herbestemming voor de stad. 

“Een ander uitgangspunt was dat de toekomst nu begint”, gaat Broeks verder. “Dat betekent vooruitkijken en nu al rekening houden met toekomstige behoeften van het gebied. Denk aan zaken als klimaatadaptatie, flink vergroenen en een veranderende mobiliteit. Een derde uitgangspunt was dat we plekken van en voor iedereen willen creëren: verblijfsruimten waar men elkaar kan ontmoeten. We investeren bijvoorbeeld in parkeergarages om op straat ruimte te maken voor meer groen en voor plekken om te verblijven.”  

Kloet vult aan: “Bij de identiteit van het gebied ging het om de cultuurhistorie. Hoe de NS-werkplaats werkte was ooit vooral in de openbare ruimte te zien. In de loop der jaren was dat echter steeds meer ‘uitgeveegd’. Daarom wilden we het opnieuw zichtbaar maken. Bij klimaatadaptatie ging het ook om circulair waterbeheer en biodiversiteit. En bij de verblijfsruimten speelde integrale toegankelijkheid een belangrijke rol.” 

Binnentuin als rustpunt 

In de Spoorzone zijn verschillende grotere en kleinere verblijfsruimten, die ook een functie als doorgaande route hebben. Verblijfsruimte De Binnentuin heeft dat voor de langzaamverkeersroute die vanuit het noorden en de onderdoorgang bij het spoor naar het zuiden loopt. De Binnentuin heet niet voor niets zo, zegt Broeks. “Het is een rustpunt in een stedelijke omgeving en een verblijfsplek voor de gebruikers van het gebied. Dat zijn zowel de instellingen die direct aan het gebied liggen: horecaondernemers, sociaal-maatschappelijke instellingen, een onderwijsinstelling, Mindlabs en de LocHal.” 

De Binnentuin was een gebied in ontwikkeling, waar al voordat Karres en Brands er een inrichtingsplan voor opstelde, een aantal placemakers – waaronder een horecaonderneming en stadstheater – waren gestart. Broeks: “Ze gingen daar ondernemen en het gebied gebruiken terwijl er nog veel ontwikkeld moest worden. Daarmee hebben ze het karakter van de Binnentuin zoals die uiteindelijk is geworden mede gevormd. Onderdeel van de opdracht aan Karres en Brands bij het inrichtingsplan was namelijk dat ze samen met de placemakers moesten komen tot een programma van eisen dat paste bij het gebruik door de placemakers en bij de kwaliteit die de gemeente in het gebied wilde. Daarnaast moest het terrein vanwege de placemakers tijdens de herinrichting bereikbaar blijven.” 

Tegelijkertijd was de Binnentuin wel aan een opknapbeurt toe, zegt Kloet. “Het was sleets geworden. Bovendien waren allerlei materialen aanwezig en allerlei delen afgebakend. Daardoor was het in de loop der jaren een beetje een zootje geworden. We wilden af van geïsoleerde afgesloten eigendommen en naar een openbare, gedeelde en uniforme Binnentuin: eentje met een identiteit die bovendien in de loop van de dag en het jaar kon veranderen, afhankelijk van het gebruik.” 

Multifunctioneel 

Het programma van eisen van de gemeente voor de Binnentuin had een paar belangrijke uitgangspunten. “Allereerst wilden we flink vergroenen. Het moest echt een binnentuin worden en niet een plek met houtsnippers op de grond. Verder wilden we het klimaatadaptief en biodivers inrichten. Daarnaast moest in de Binnentuin de historie zichtbaar worden. Zo is er onder meer een stootblok en een stukje spoorrails.” 

Een ander uitgangspunt was dat de Binnentuin multifunctioneel moest zijn. “Daarom zijn er ‘harmonicaterrassen’: dat zijn terrassen die groter, kleiner en anders van inrichting kunnen worden, afhankelijk van het gebruik op dat moment. Verder zijn er banken, zitjes, een picknicktafel en een podiumbank toegevoegd. Het was mooi dat ook de horecaondernemers inzagen dat de Binnentuin door die toevoeging een unieke, altijd bruisende en levendige plek kon worden. Niet alleen voor de Spoorzone, maar voor de hele binnenstad.” 

Kloet legt uit hoe Karres en Brands dit vertaalde in het ontwerp voor de Binnentuin. “In de bestrating hebben we een vloer gemaakt met verschillende materialen en met een knipoog naar de historie van de NS-werkplaats. De rails zijn zichtbaar gemaakt en het stootblok is geplaatst. Tegelijkertijd wilden we dat de vloer enerzijds stevig genoeg was om er een festival op te houden en anderzijds leeg ook interessant was. Ook hebben we een stevige vergroening met bomen, struiken en vaste planten doorgevoerd en met een ondergrondse waterberging ervoor gezorgd dat alle regenwater van de omliggende gebouwen kan worden afgevoerd zonder het riool te gebruiken.” 

Spoorbielzen 

Zijn collega Niek Smal van Karres en Brands gaat in op het ontwerp van de banken, zitjes, de grote picknicktafel en de podiumbank. “Die zijn allemaal geënt op de spoorbielzen. Dat heeft geresulteerd in robuuste, stoere zitelementen. De stalen onderstellen worden met klemmen vastgezet, naar het voorbeeld van de manier waarop rails op spoorbielzen worden bevestigd.” Karres en Brands dacht ook na over beheer en onderhoud. “Daarom zijn ze demontabel: het hout, dat minder lang meegaat dan het staal, kan eenvoudig worden vervangen.” 

De podiumbank in de Binnentuin moest een iconisch en multifunctioneel object worden, zegt Broeks. “Het moest als zitelement, als tafel voor drankjes en als evenementenlocatie kunnen worden gebruikt. Om dat laatste te benadrukken, is er ook een unieke lichtring gerealiseerd.” Kloet: “In die lichtring zitten al verschillende soorten verlichting. Bovendien kan er verlichting aan worden gehangen voor lichtshows.” 

Maatwerk en specifieke kennis 

Smal legt uit waarom in overleg met de gemeente werd gekozen voor Grijsen als leverancier van de banken, zitjes, picknicktafel en podiumbank. “Allereerst vroeg deze opdracht om maatwerk en dat kan niet elke leverancier. Bovendien kan niet elke leverancier dat in samenwerking met de opdrachtgever doen. Verder beschikt Grijsen over specifieke vakkennis, bijvoorbeeld over specifieke houtsoorten, over beheer en onderhoud en over wanneer houten constructies wel of niet onderstut of vervangen moeten worden. Grijsen heeft over al die aspecten vanaf de aanbesteding meegedacht.”  

Kloet: “Een goede samenwerking betekent ook dat je als leverancier eerlijk zegt wanneer iets niet kan. Zo wilden we aanvankelijk oude bielzen hergebruiken in de meubels. Grijsen heeft ons dat afgeraden vanwege de beperkingen aan de bewerkbaarheid van het hout en de versplinterbaarheid. Grijsen deed dat niet alleen richting ons, maar ook richting de adviseurs van de gemeente.” 

Broeks knikt. Hij legt uit waarom de gemeente voor Grijsen koos als partij om de banken, zitjes en podiumbank te maken. “Dat had te maken met de prijs, maar ook met de omgevingskwaliteit van de openbare ruimte die we wilden uitstralen. Daarnaast keken we als gemeente naar het beheer en onderhoud.”

Podiumbank 

De expertise van Grijsen kwam ook van pas bij de podiumbank. Kloet: “Dat is namelijk echt ‘one of a kind’. Bij de podiumbank hebben we een aantal cirkels op elkaar gelegd, die bestaan uit houten balken. Grijsen heeft ons hierbij erg geholpen door te kijken naar materiaalefficiency. Daarom lijken alle spoorbielzen volledig gestapeld, maar is in werkelijkheid onder het element een holle ruimte ontstaan. Dat maakte het object niet alleen goedkoper, maar ook beter beheerbaar in de toekomst, omdat je er beter bij kunt. Verder heeft Grijsen onder meer meegedacht over de benodigde stevigheid van de onderconstructie en over de afmeting van het totaal. Dat heeft ertoe geleid dat het oorspronkelijk ontwerp iets compacter en beter is geworden. In het hele ontwerpproces van de podiumbank is Grijsen steeds flexibel geweest en hebben ze steeds met ons meegedacht.” 

• Grijsen 
  Winterswijk 
  0543 516 950 
  grijsen.nl