Wat als stadsbomen ons zouden kunnen vertellen wanneer ze dorst hebben?

Duurzame steden moeten - letterlijk - groener zijn om aan de eisen van morgen te voldoen. Onderzoek toont aan dat het planten van meer bomen in steden zorgt voor een verbetering van gezondheid, veiligheid en welvaart, door het leveren van belangrijke ‘ecosysteemdiensten’, zoals het filteren van lucht en het vastleggen van CO2. Deze voordelen zijn essentieel voor gezonde menselijke gemeenschappen, maar worden ook beperkt door de basis waarop bomen groeien: de bodem.

Slechte grond beperkt de groei van bomen. Het oude gezegde in de boomkwekerij ‘Plant een boom van 5 dollar in een gat van 50 dollar gaat vandaag nog steeds op. Bodemverbetering is essentieel om een grotere diversiteit aan bomen mogelijk te maken en bepaalt uiteindelijk het succes van die bomen. Maar bodemverbetering is een grote opgave. Veel gemeenten hebben vergroening hoog op de agenda gezet, met behoud van bestaande en aanplant van nieuwe bomen als resultaat.

Bomen kunnen niet kiezen waar ze geplant worden. Dus als we bomen gaan planten en laten groeien in steden, zijn we het aan hen verplicht om te luisteren. Maar hoe? Sensoren die gegevens leveren over vocht, temperatuur, zoutgehalte, zuurgraad en zuurstof, zoals die ontwikkeld door het Noord Brabantse Soilmania, kunnen het antwoord bieden. Door tijdens het planten of onderhouden van een boom een sensor in de bodem te plaatsen, kunnen we de gezondheid van de bodem continu in de gaten houden. De gegevens die uit de sensor worden verzameld, worden vertaald naar een dashboard, waarop precies wordt weergegeven waar en wanneer een boom iets nodig heeft. Het is bijna alsof de boom kan praten met zijn beheerder, en in ruil daarvoor kunnen boombeheerders luisteren naar de behoeften van de boom.

Neem bijvoorbeeld vocht. Er bestaat geen grotere verspilling dan het wanbeheer van schaarse hulpbronnen, vooral als het om water gaat. De belangrijkste oorzaak van de dood van jonge stadsbomen is een gebrek aan water. Hete, droge zomers zorgen ervoor dat de beschikbaarheid van water afneemt, terwijl de noodzaak van water alleen maar toeneemt. In Nederland is het jaarlijks verliezen van 15 tot 20 procent van alle jonge aanplant eerder regel dan uitzondering geworden, terwijl zowel in Nederland als wereldwijd een tekort aan bomen is. Wat een verspilling om binnen het eerste plantjaar bomen die al 6, 7, soms 10 jaar aan het groeien zijn in kwekerijen vervolgens te verliezen.

Maar het kan anders. In Maastricht is sinds de aanplant in 2017 geen van de duizend lindebomen die bovenop de A2-tunnel zijn geplant, gestorven. Dat komt doordat drie Soilmania-bodemvochtsensoren constant de groeiomstandigheden van de bomen monitoren. De boomverzorger krijgt een melding wanneer de bomen water nodig hebben. Zo droogt geen enkele boomgrond uit. Tegenwoordig heeft Maastricht er nog veertig sensoren bij.

Ook burgers kunnen met sensoren naar bomen luisteren. In het Nederlandse dorp Geijsteren werden de sensoren van Soilmania geïnstalleerd voor bomen op het stadsplein. In plaats van boombeheerders ontvangen omwonenden bewateringsupdates, waardoor de betrokkenheid van burgers en deelname aan boomverzorging worden bevorderd. Meer gegevensverzameling wapent ons beter om in te kunnen grijpen en betere boombeheerders te zijn, voordat het telaat is.

De toepassingen zijn eindeloos. Omdat de sensoren van Soilmania speciaal zijn ontworpen voor de stedelijke openbare ruimte, kunnen ze onzichtbaar worden geplaatst. Zo kunnen vandalen er niet bij en kunnen aannemers ter verantwoording geroepen worden als een factuur in twijfel wordt getrokken. De sensoren meten elke 20 minuten om watergift te onderscheiden van neerslag, zodat de gemeente de watergift door een aannemer kan laten controleren. Als de bewaakte boom na een aantal jaren goed gedijt en geen speciale zorg meer nodig heeft, kan de sensor eenvoudig naar een nieuwe locatie worden overgebracht.



Voldoende water op het juiste moment zorgt ervoor dat de boom drie keer sneller kan groeien en daardoor sneller zelfstandig kan zijn, groter kan groeien en meer ecosysteemdiensten kan leveren. Met behulp van machine learning gaan we een stap verder. Nu kunnen we deze bodemvochtmetingen samen met informatie over de boom, de bodem en weerpatronen gebruiken om ons niet alleen te vertellen dat een boom nu dorst heeft, maar dat hij over 48 uur dorst zal hebben, en (om precies te zijn) wel 150 liter water nodig heeft. Met deze oplossing kan een boomverzorger precies zijn wekelijkse route uitstippelen, wat zorgt voor optimale irrigatie, met minder uitstoot, tijd- en waterverspilling.

Bodemsensoren kunnen niet het weer beïnvloeden of ongedierte op afstand houden, maar sensoren zijn misschien wel de meest directe communicatielijn die we hebben. Inzicht in precies welke boom we wanneer water moeten geven en het blootleggen van de behoeften van de bodem (die samenvallen met de behoeften van de boom), zijn de eerste stappen die we moeten zetten naar proactieve boomverzorging. De mogelijkheden voor automatisering en ‘slimmere’ boomverzorging zijn eindeloos. En de besparing die het oplevert? Nog beter.

Deze expertcolumn is verschenen in Straatbeeld 5 / 2021, thema duurzaamheid. Download hier gratis het magazine.