Monumentale bomen onderdeel Bossche Stadswalzone

Wandeling door de historie van Den Bosch

Een bezoek aan het centrum van ’s Hertogenbosch is vanaf 2015 een hele belevenis. Vanaf dan parkeer je je auto in de enorme, ondergrondse garage onder de zuidelijke Stadswal. De moderne entree van de garage is verwerkt in de Baselaar, het oude bastion dat tegen die tijd volledig is gerenoveerd en met moderne zit- en overkappingselementen weer geschikt is gemaakt voor zijn oorspronkelijke functie als uitkijkpunt. Vanaf hier heb je zicht over de opnieuw uitgegraven stadsgracht en het heringerichte Zuiderpark aan de overzijde. Bij het verlaten van de garage, leidt een hedendaags vormgegeven brug je over het water. Daar loopt de route dwars door de oude vestingmuur, waarna je op laag niveau de vooroorlogse Casinotuin binnentreedt. Langzaam uitstijgend boven de taluds aan weerszijde, eindigt het pad in het hart van de stad met de Parade en de Sint-Janskathedraal.
 

Ontwerp totaalplan en openbare ruimte

Deze waanzinnige wandeling door de historie van ’s Hertogenbosch, wordt ontworpen door een team van specialistische architecten. Arcadis en Leon Thier construeerden alle plannen rondom de garage, Thier voert tevens de regie over het hele project. Voor de restauratieplannen van de vestingwerken werden Van Roosmalen Van Gessel architecten aangetrokken. Landschapsarchitecten ir. Frank Meijer en ir. Nike van Keulen van MTD waren verantwoordelijk voor de vormgeving van de openbare ruimte. Meijer legt uit: “Dit project verbindt op ingenieuze wijze drie grote belangen van de gemeente Den Bosch. De bereikbaarheid van de binnenstad, het versterken van de stadsidentiteit door een hedendaagse renovatie van de historische vestingwerken, en het verbinden van het Zuiderpark en buitengebied de Bosche Broek aan de binnenstad, met de Casinotuin als een groen koppelstuk. De unieke kwaliteiten van deze plek, de genus loci, lopen als een rode draad door alle plannen.”
 

Bomen en groen genus loci

Het monumentale groen en bomenbestand in het plangebied zijn expliciet door de gemeente benoemd als één van die kwaliteiten en dienen derhalve tijdens de realisatie van het project met de grootste zorg behandeld te worden. De gemeente voegde de daad bij het woord door vanaf de eerste plannen stichting Boom en Bosch te betrekken en Pius Floris aan te stellen voor boomtechnisch advies en het opstellen van een project-specifiek bomenbeleid. Aannemer Heijmans nam Cobra boomadviseurs in de arm om, voor en tijdens de uitvoering, alles omtrent de bomen inzichtelijk en onder te controle te hebben.
 

Ondersteuning bij behandeling bomen

De boomtechnisch adviseur namens Cobra, Dirk van Riel, werkt nauw samen met het hoofd uitvoering van Heijmans. Cobra is dan ook niet ingeschakeld voor het houden van alleen toezicht, maar voor advies en actieve ondersteuning. “De boomadviseur van de gemeente kan dit niet doen, want dan worden de adviezen betaalde opdrachten. Wij vervullen een heel andere rol. Het komt maar al te vaak voor dat er in projecten pas naar de bomen wordt gekeken, als het misgaat en het werk door het boomtoezicht van de gemeente moet worden stilgelegd. Dan ontstaat er direct frictie en is het mogelijk voor één of meerdere bomen al te laat. Het voortijdig inschakelen van een boomtechnisch adviseur door de uitvoerder, is daarom niet allen van meerwaarde voor gemeente en uitvoerder, maar ook voor het behoud van de omgeving.”
 

Boomeffectanalyse

Cobra voerde in 2009 de eerste bomeninventarisatie uit, waaruit bleek dat er 350 bomen in het plangebied staan. Een meerderheid maakt deel uit van een waardevolle structuur en veel individuele exemplaren hebben een monumentale status. Deze kolossale lindes, beuken of platanen zijn het meest in de Casinotuin te vinden. Aan de hand van het bestemmingsplan en het ontwerp van MTD Landschapsarchitecten, voerde Cobra in 2011 een groeiplaatsonderzoek en bomeneffectanalyse uit. De resulterende adviezen dienden als kader in het Design & Construct-bestek.
 

Resultaten analyse

Van Riel: “Uit de effectanalyse kwamen vier verschillende bomencategorieën naar voren. Een heleboel bomen zouden geen effect ondervinden van de plannen. Veel anderen waren middels aanpassingen van het ontwerp of verplanting, prima inpasbaar. Voor deze exemplaren stelden we specifieke beschermende maatregelen op. De gemeente is dit jaar begonnen met het voorbereiden van de plantingen die door Heijmans zijn uitbesteed aan een gespecialiseerde partij. Een aantal bomen moest absoluut weg, omdat ze bijvoorbeeld op de plek van de toekomstige parkeergarage of stadsgracht stonden en een verplanting niet zouden overleven. Voor die bomen kon Heijmans dus direct een kapvergunning aanvragen bij de gemeente.”
 

3D-omgevingsscan

Deze maand zijn de werkzaamheden begonnen. Voor die tijd heeft Cobra een een 0-meting gedaan naar de fysieke gesteldheid van alle bomen. Visuele inspecties en foto’s van alle bomen werden aangevuld door een 3D-omgevingsscan. Deze scan wordt uitgevoerd met een quad waarop een 360° fotocamera en een laserscanner zijn gemonteerd. Middels 40.000 metingen per seconde over slim geplande routes, is het hele projectgebied - waaronder de bomen - van alle kanten opgemeten en vastgelegd. Niet alleen noodzakelijk om reeds bestaande schade aan bomen aan te tonen aan de opdrachtgever, maar “deze meting biedt tevens heel handige informatie bij het voorbereiden van praktische werkzaamheden” aldus Joost Verhagen van Cobra. “Er hoeft geen landmeter meer op pad; alles, ieder stoepje, is opgemeten. Vragen als ‘past mijn vrachtwagen daar wel doorheen’ of ‘is daar genoeg plek om de werkvoorraad op te slaan’ kunnen aan de hand van de scan gemakkelijk worden beantwoord.”
 

Eeuwenoude bomen in het digitale tijdperk

Op het online beheerplatform Cobra 360+ zijn alle metingen, logboeken, gemaakte afspraken, foto’s, plankaarten, bestektekeningen en scans opgeslagen en onderling gekoppeld. Zo zijn alle belangrijke gegevens - maar belangrijker nog - alle implicaties van die informatie, direct inzichtelijk en toegankelijk voor Heijmans en Cobra. Met al die gekoppelde gegevens is het voor Cobra onder meer mogelijk om gerichte toolboxen te maken voor de aannemer en ondernemers, richtlijnen voor specifieke werkzaamheden – bijvoorbeeld het leggen van ondergrondse bekabeling - met daarin voorgeschreven handelingen rondom de bomen. Van Riel geeft bij iedere toolbox nog een instructie aan de desbetreffende uitvoerende partij.
 

Gemeenteportal

Voor de gemeente is een aparte portal ingericht met een deel van alle beschikbare gegevens. Op deze portal is het onder meer mogelijk om meldingen van boombeschadigingen direct af te handelen. Meldingen van de leden van de stichting Boom & Bosch of de inspectie worden ingevoerd in de online bomenlog, waarna automatisch de juiste vervolghandelingen worden neergelegd bij de juiste personen. Na een inspectie volgt zo de schadetaxatie, het rapport en de accordering. Alle tussentijdse rapportages staan opgeslagen en iedere handeling vastgelegd.
 

Online toegankelijk

Het hele online platform is voor de juiste mensen toegankelijk via notebook, tablet of smartphone met internetverbinding. Verhagen: “Het platform is dus niet alleen een heel handig communicatiemiddel; de informatie is bovendien bindend bij bijeenkomsten, werkoverleg en het afleggen van verantwoordelijkheid.” Uitvoerend personeel kan bijvoorbeeld ter plekke een 360° foto van haar directe omgeving opvragen en daarin informatie opvragen door een specifieke boom aan te klikken. Bij ieder project waarin mensen werk verrichten geldt: waar gehakt wordt, vallen spaanders. Maar de kans op een onterecht gerooide boom is met al die digitale techniek toch een heel stuk kleiner geworden.