Via de methode Plek ZAT naar een toekomstbestendige leefomgeving

Gemeenten hebben veel ambities bij de inrichting in de openbare ruimte. Het moet biodiverser, circulair en klimaatneutraal- en adaptief. Bovendien is de Omgevingwet in aantocht en komt er een energietransitie op ons af. Het heeft allemaal zijn weerslag op de ruimtelijke indeling.  “We willen veel, maar er gebeurt weinig”, stelt Tobias Strating, hoofd kenniscluster Energie en Milieu bij Roelofs, vast.  

Voorkomen én bereiken

Daarnaast binden binnen gemeenten soms verschillende afdelingen de strijd met elkaar aan om een plek in die ruimte, of ze draaien hun eigen projecten zonder te kijken naar de mogelijkheden die dat voor hun collega’s zou kunnen bieden. “We zien dat veel dingen nog vanuit een hokje gebeuren, mensen voeren hun opdracht uit binnen hun vakgebied. Dat is ook logisch tot op zekere hoogte.” 

Logisch, maar niet praktisch, Strating schetst het met een voorbeeld. “Als de straat opengaat om kabels te vervangen voor bijvoorbeeld glasvezel. En twee jaar later gaat die straat opnieuw open omdat ze met een fietspad aan de gang gaan. En nog weer later een derde keer omdat er vanwege wateroverlast wat met het riool moet gebeuren. Dat kost onnodig belastinggeld en zorgt voor klagende omwonenden”. 

Door het integraal op te pakken, kun je veel voorkomen én bereiken, is de visie van Roelofs. “We zien gek genoeg dat het bij veel gemeenten nog geen gemeengoed is. Dat heeft voor een deel met kennis en kunde te maken, maar ook met capaciteit. Dus dan is het logisch dat je je op een gegeven moment in je eigen vakgebied terugtrekt en je oogkleppen voor doet. Maar zo laat je als gemeente de kans liggen om bij een project meerdere beleidsdoelstellingen af te kunnen vinken.” 

Winst zit hem in integraal  

Met Plek ZAT heeft Roelofs een tool ontwikkeld die gemeenten kan helpen om meerdere ambities binnen een project aan te raken of te verwezenlijken. En waar mogelijk duurzaamheid een prominente plek te geven.

De werkwijze gaat uit van drie fasen in een integraal ontwerp van een project in de buitenruimte: de ambitiefase, de vormgeving van scenario’s en de uitwerking. “Op zich niet spannend hè”, zegt Strating. “het is niks nieuws om eerst de ambitie te bepalen, variantenstudies te doen en een gekozen variant uitwerken. Dat is standaard, de winst zit hem erin dat je het hier integraal doet.”   

Daartoe nodigt Roelofs in de ambitiefase beleidsambtenaren uit diverse hoeken aan tafel: “bijvoorbeeld groen, beheer, mobiliteit, licht, water, inkoop en idealiter ook een wethouder.” Er is dan al een gebieds- en actorenanalyse achter de rug. De projectgroep bepaalt samen de ambities voor het gebied op basis van de thema’s uit het Ambitieweb (vanuit de Green Deal Duurzaam GWW of de Social Development Goals (SDG).  

Gezamenlijk prioriteren  

“Daarin kun je bijvoorbeeld van die twaalfs thema’s uit het Ambitieweb zeggen: ‘die drie vinden we superbelangrijk en die andere negen hebben een wat lagere prioriteit omdat we niet alles meteen kunnen oppakken. Door dat samen te doen, creëer je draagvlak, het is een sociaal smeermiddel.”  

Uit die eerste fase komt een plaatje van een Ambitieweb (zie foto), die het project richting geeft. En misschien net zo belangrijk, het bewustzijn en de wil om als vakgebieden elkaars belangen onderling af te stemmen. De welwillendheid daartoe verbaast Strating in positieve zin. “Zo’n ambitie bepaal je met alle vakgebieden in een gemeentehuis in een dagdeel, dan formuleer je samen de scope. En hoewel voor het ene vakgebied de gekozen oplossing niet ideaal kan zijn, zie je dat iedereen als ze op hun vakkennis worden aangesproken, best bereid is in te leveren als dat in het belang van het project is.  

Scenario’s 

De spanningsvelden komen vooral aan de orde in het uitwerken van de scenario’s, zeker als er ook externe belangengroepen als winkeliers en bewoners aanschuiven. Het Ambitieweb kan daarbij iedereen aan de afgesproken koers herinneren. “Dan zie je dat het Ambitieweb twee kanten op werkt. Enerzijds om duurzaamheid aan de voorkant mee te nemen en om er draagvlak voor te creëren. Maar ook om tijdens de variantenkeuze terug te halen wat we ook alweer belangrijk vonden als er tijdens het proces wat wijzigingen of andere wensen komen. Dat is ook het doel van Plek ZAT: het toekomstbestendig maken van de leefruimte. Wat duurzaamheid betreft kun je per project anders bepalen hoe zwaar wat meeweegt, maar je mag het niet vergeten. En alles wordt dan overwogen, van biodiversiteit en klimaatadaptatie tot materiaalgebruik en hergebruik.” 

Om aan te tonen welke keuzes welk effect hebben, worden de scenario’s gekwantificeerd. “Zodat je de keuzes die je hebt gemaakt weer kan terugkoppelen naar de beleidsdoelstellingen: de biodiversiteit neemt met vijftig procent toe, we hebben zoveel waterberging kunnen regelen, we zorgen voor zo veel meer fietsoppervlak.”  

Met die informatie per variant kan de keus voor de het definitieve ontwerp worden bepaald. “Dat vindt men meestal spannend, omdat het van theorie naar praktijk gaat en het soms een andere werkwijze vergt. Maar uiteindelijk is de ervaring dat het heel waardevol is, omdat ze zien dat ze toch andere keuzes hebben gemaakt als wanneer ze het per sector hadden opgepakt.”

De samenhang in de ruimte komt beter uit de verf. “Vandaar ook de naam Plek ZAT: er is plek zat voor al je ambities, het moet alleen net even anders. Er is ruimte, niet voor alles, je moet altijd keuzes maken. Maar je bent samen vanuit je vakmanschap aan het creëren, minder aan het verdedigen en dat geeft werkplezier en trots.” 

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 3 van 2023. Download hier het hele magazine.