Amersfoort laat bomen meegroeien met de stad

“We zijn de afgelopen decennia echt anders gaan denken over het belang van bomen”, stelt Janneke Koekoek, programmamanager omgevingsprogramma Groen-Blauw 2040. “We hebben meer oog voor hun functie bij de verkoeling van de stad, de opvang van regenwater en de verbetering van de luchtkwaliteit. Maar ook voor de belevingswaarde voor mensen en natuurlijk voor de biodiversiteit.” Vanuit dat inzicht zet de gemeente Amersfoort alles op alles om haar rijke bomenbestand te behouden, de groeicondities te verbeteren en het aantal bomen te laten meegroeien met de groei van de stad.

Behoud en uitbreiding

Bij projecten in de openbare ruimte is in een interne procesbeschrijving (‘bomenlijn’) vastgelegd hoe bomen moeten worden opgenomen in de planvorming. Zo zijn bomen al vroeg in het proces in beeld. Een bomenparagraaf in het projectplan geeft inzicht in de consequenties voor de bestaande bomen en maakt een afweging voor behoud, verplanting, kap en nieuwe aanplant van bomen. “Bij herinrichting van straten laten we gezonde bomen staan”, aldus Koekoek. “Minder vitale bomen vervangen we. En als het maar even kan, voegen we extra bomen toe. Op elke plek bekijken we wat daar mogelijk is qua bomen, zowel boven- als ondergronds. De juiste soort op de juiste plek, met voldoende variatie in soorten en aandacht voor biodiversiteit. Waar het kan, planten we bomen van de eerste orde. Want hoe groter de boomkroon, des te groter de waarde op het gebied van verkoeling, waterbeheer en ecologie.”

Het gevarieerde bomenbestand van de gemeente Amersfoort valt op. “Natuur & Milieu deed in 2023 onderzoek naar het bomenbestand in de 28 grootste gemeenten. Daaruit bleek dat Amersfoort, samen met Ede en Wageningen, het hoogste percentage bomen heeft op de zogenoemde Groene Lijst. Daarop staan de inheemse en uitheemse bomen die de grootste bijdrage leveren aan de biodiversiteit. Die werkwijze en boomkeuze hebben we nu vastgelegd in de Bomenleidraad.”

Voorwaarden voor een goede groeiplaats

De feitelijke aanplant van nieuwe bomen vraagt een uitgebreide voorbereiding. Janneke Koekoek: “Voor stadsbomen is een goede groeiplaats extreem belangrijk. Alleen dan kan een boom tot volle wasdom komen. Bovengronds gaat het bijvoorbeeld om de afstand tot bebouwing en om voldoende ruimte voor een grote boomspiegel. De ingewikkeldste opgave is de ondergrondse groeiplaats. Is er wel voldoende ruimte voor de wortels, met voldoende voeding, lucht en water en zonder kabels en leidingen in de buurt? De aanleg van de ondergrondse groeiplaats is ook een grote investering en veel duurder dan de boom zelf. Daar besteden we dus veel aandacht aan. Bij grote projecten lassen we een ‘stop- en bijwoonmoment’ in, waarbij het plantgat wordt geïnspecteerd voordat het wordt dichtgegooid.”

Ecologisch beheer

Het meest vernieuwende onderdeel van de Bomenleidraad is het ecologisch beheer. “Zo behouden we zoveel mogelijk de natuurlijke waarden van bomen, terwijl we ondertussen ook de veiligheid waarborgen.” Belangrijk onderdeel is het asymmetrisch snoeien van bomen. Aan de kant van de rijbaan moet een boom bijvoorbeeld acht meter worden ‘opgekroond’, maar boven het voetpad aan de andere kant misschien maar vier meter. Bomen in groenstroken en parken worden in principe helemaal niet meer opgekroond. “Op die manier houdt de boom een groter boomkroonvolume en krijgt daarmee in meerdere opzichten een grotere waarde.”

Een andere ecologische beheermaatregel is het laten zitten van klimop. “Die geeft geen schade aan de boom en voegt veel waarde toe als schuil-, nestel- en voedselplek voor vogels en insecten. Om diezelfde redenen behoudt de gemeente - waar dat veiligheidstechnisch kan - staande dode stammen als ‘staand dood hout’. Wortelopslag mag waar mogelijk blijven zitten: die beschermt de boom tegen uitdroging en vormt een goede plek voor insecten.”

Omgaan met hinder en overlast

In de Leidraad is een apart hoofdstuk gewijd aan de omgang met klachten van bewoners. Want hoe waardevol bomen ook zijn, niet iedereen is er even enthousiast over. In de Leidraad is een uitgebreide lijst van klachten opgenomen, waarbij de gemeente onderscheid maakt tussen individuele hinder en zwaarwegende overlast.

Koekoek: “Bij hinder gaat het om een individueel belang van één of enkele bewoners of ondernemers. Denk aan schaduw op zonnepanelen, plakkerige aanslag op de auto of een belemmerd uitzicht op een reclamebord. In deze gevallen laat de gemeente het algemeen belang dat de boom dient zwaarder wegen dan het individuele belang van de klagers, en treft daarom geen maatregelen. De boodschap is in de meeste gevallen: deze hinder is onlosmakelijk verbonden met bomen, dus u moet de situatie accepteren.” De gemeente geeft per type klacht expliciet haar afwegingen om al dan niet in te grijpen. Koekoek tot slot: “Deze lijst biedt medewerkers van de gemeente een transparant afwegingskader en maakt het ze makkelijker om aan bewoners uit te leggen waarom zij bepaalde keuzen maken.”

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 1/2026. Lees deze editie gratis in onze digitale bibliotheek.