Van losse initiatieven naar samen impact maken in circulaire openbare verlichting

In de wereld van openbare verlichting is circulariteit geen onbekend begrip meer. Gemeenten formuleren ambities, producenten experimenteren met gerecycled materiaal en ook aannemers en adviesbureaus denken mee. Toch blijft het in de praktijk vaak bij losse initiatieven. “Iedereen doet wel íets, maar zelden in samenhang. Daardoor missen we veel potentie”, zegt Elina Eikelenboom, ketenregisseur bij The Bin en samen met Esther Eggink van Vandegrond Collectief, kartrekkers van het traject ‘Meer circulariteit voor armaturen van de openbare verlichting’. 

De aanleiding voor het project ontstond vanuit een verkennend onderzoek dat Eikelenboom samen met Eggink uitvoerde in opdracht van Stichting OPEN, de organisatie die verantwoordelijk is voor de inzameling en recycling van afgedankte apparaten. “We onderzochten de end-of-life fase van armaturen: wat gebeurt er eigenlijk met de armaturen van de openbare verlichting als deze wordt vervangen? We spraken met producenten, gemeenten, aannemers en adviseurs. Daaruit bleek vooral veel onduidelijkheid, losse initiatieven en wensen op het gebied van circulariteit. Gemeenten weten niet goed wat ze kunnen uitvragen, producenten weten niet goed wat gemeenten nodig hebben. En ook aannemers en adviesbureaus spelen hier een cruciale rol in, maar daarbij is het ook de vraag hoe ze dit kunnen benutten. Iedereen ziet slechts een stukje van de puzzel.” 

Het resultaat? Veel goede bedoelingen, maar weinig concrete circulaire resultaten. “We zagen bijvoorbeeld dat sommige producenten werkten aan het refurbishen van armaturen en we zien dat gemeenten daar wel interesse in hadden, maar dat ze niet wisten waar en hoe ze die konden krijgen. De verbinding ontbrak. En dat is precies waar wij met dit project verandering in willen brengen.” 

Pilot met daadkracht 

Om die verbinding te versterken, startten Eikelenboom en Eggink een pilot waarin de hele keten samenkomt. Dit doen ze vanuit Fedet NLA en een subsidie van de Provincie Utrecht. “We hebben twee actiegroepen opgezet: één voor inkoop en één voor refurbishment. Met beide groepen doorlopen we zes sprintsessies, waarin gemeenten, producenten, aannemers en adviesbureaus actief met elkaar werken aan concrete oplossingen.” 

De aanpak is interactief en pragmatisch. “We willen niet alleen praten, maar vooral doen. Flip-overs vol post-its, werkvormen als ‘verplaats je in elkaars schoenen’ en ruimte voor discussie zorgen ervoor dat deelnemers niet vanuit hun eigen rol blijven denken, maar ook leren kijken vanuit andere ketenbelangen. Zo groeit het begrip én het vertrouwen.” Dat vertrouwen is volgens Eikelenboom cruciaal. “Zonder vertrouwen blijft iedereen binnen de eigen comfortzone. Maar als een gemeente weet wat een producent kan leveren, en een producent begrijpt waar gemeenten op sturen, kun je samen écht stappen zetten.” 

Eikelenboom ziet volop kansen voor circulariteit in openbare verlichting – mits enkele structurele belemmeringen worden weggenomen. “Refurbishment klinkt logisch, maar de praktijk is weerbarstig. Technisch kan er veel, maar economisch en juridisch is het nog complex. Wat zijn de kosten, wie geeft garantie, en welke certificeringen zijn nodig voor een refurbished armatuur? Daar zijn we nu hard mee bezig.” 

Concrete doelen 

Het project loopt tot eind november 2025 en is inmiddels halverwege. De doelen zijn helder en ambitieus. “Met de actiegroep inkoop werken we aan aangepaste aanbestedingsteksten waarmee circulariteit beter uitgevraagd kan worden. De actiegroep refurbishment werkt toe naar de eerste daadwerkelijk gerefurbishte armaturen. Geen paper outputs, maar tastbare resultaten.” 

Tegelijkertijd wordt de rest van de branche niet buitengesloten. “We organiseren dit jaar drie keer een ‘Brain Boost’, waar we de sector informeren en input ophalen. Zo blijft ook de bredere groep betrokken. De eerste vond onlangs plaats, de tweede is in september, en in november sluiten we af met een presentatie van de eindresultaten tijdens het OVL-symposium en het Future Lighting-evenement.” 

Zelfde taal spreken keten 

Een van de deelnemers aan de Brain Boost is Micha de Jong, manager techniek bij Schréder Nederland. Hij is betrokken bij de actiegroep circulair inkopen, één van de twee actiegroepen die zijn voortgekomen uit een bredere samenwerking rondom circulaire verlichtingsarmaturen. De andere groep houdt zich bezig met het retrofitten van bestaande armaturen. Het idee achter de zogeheten Brain Boost was om mensen uit de hele keten samen te brengen, maar volgens De Jong werkte dat in de praktijk minder goed: “De samenstelling was niet divers genoeg. Daardoor viel er te weinig uit te wisselen, dus daar valt voor de volgende edities nog wel een winst te behalen, want het idee is zeker goed.” Toch benadrukt hij liever wat er wél goed gaat: “In de actiegroep circulair inkopen is er juist een hele goede dynamiek. Daar worden echt stappen gezet.” 

Binnen de werkgroep staat ketensamenwerking centraal. De Jong: “Het is belangrijk dat we in de keten dezelfde taal spreken. Wat verstaan we onder circulariteit? Wat is er nu al mogelijk en hoe toon je dat aan?” Het gaat daarbij niet alleen om intenties, maar ook om praktische zaken: welke certificaten of documenten onderbouwen je claim, en hoe veranker je dat goed in een inkoopproces? 

“Als je vraagt om een 100 procent circulair armatuur, dan kan eigenlijk niemand daaraan voldoen - of iedereen, afhankelijk van hoe je de vraag leest”, legt hij uit. De werkgroep zoekt daarom naar kaders waarbinnen circulair inkopen wél realistisch en controleerbaar is. “Dat vind ik heel goed aan deze samenwerking, we maken het heel concreet en toepasbaar”, besluit De Jong. 

Vervolg: pact voor de toekomst 

Een belangrijk aandachtspunt is de continuïteit na afloop van het pilotjaar. “We zijn nu een jaar lang ketenregisseur, maar we willen dat de beweging daarna doorgaat”, vervolgt Eikelenboom haar verhaal. “Daarom onderzoeken we de vorming van een pact. Een commitment waarin partijen zich uitspreken om gezamenlijk verder te werken aan circulaire doelen.”  

Wat Eikelenboom betreft is de belangrijkste les uit het project dat samenwerking de sleutel is. Daarom roept ze de sector op om zich aan te sluiten. “Niet alleen vanuit je eigen rol nadenken over circulariteit, maar echt het gesprek aangaan met anderen. Begrijpen waar de ander vandaan komt, dat is de basis voor vooruitgang.” 

Of het nu via actiegroepen, een pact of op termijn een convenant is: het doel is helder. “We willen dat circulariteit in openbare verlichting geen uitzondering meer is, maar de norm. En daarvoor moeten we nu bouwen aan een stevige, verbonden keten.” 

We nodigen je graag uit om input te leveren in deze ketensamenwerking! We zien je graag bij Brain Boost 3 (fysiek) op het OVL Symposium op 11 november of tijdens Future Lighting op 19&20 november. 

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 4/2025. Lees meer van Straatbeeld in onze digitale bibliotheek.