Publicatie Omgevingsgericht Lichtontwerpen begint vorm te krijgen

woensdag 20 januari 2021
timer 5 min
In verschillende expertgroepen wordt momenteel hard gewerkt aan de publicatie Omgevingsgericht Lichtontwerpen van OVLNL. Beatrijs Oerlemans, Filip van der Heijden en Kamiel Spoelstra vormen de Expertgroep Licht en Welbevinden en brengen verslag uit van hun bevindingen.

Het principe achter omgevingsgericht lichtontwerpen is eenvoudig. De omgeving, dat kan een stadsplein zijn maar ook een weg door een natuurgebied, verdient een passend lichtontwerp, bekeken vanuit functie en comfort van de gebruiker. Niet de armaturen, masten, hoogtes en uithouders zijn de vertrekpunten in het ontwerp, maar juist de mens, het gebruik, het landschap, de natuur en de beleving. De expertgroep is begonnen met het definiëren van de term ‘licht en welbevinden’, zo vertelt Filip van der Heijden. “Wat verstaan we nou eigenlijk onder welbevinden? Daar hebben we met zijn drieën over nagedacht. Een vrij nauwkeurige vertaling is: kwaliteit van leven in de openbare ruimte. We maken daarbij onderscheid tussen drie verschillende niveaus: de mens, de directe omgeving en de wereld.”

Bij omgevingsgericht lichtontwerpen wordt er minder ontworpen vanuit normen of richtlijnen. Het volgen van richtlijnen en normen zorgt niet automatisch voor goede verlichting in de openbare ruimte. Van der Heijden: “We kunnen prachtig licht creëren voor de mens, terwijl de natuur er juist last van kan hebben. We moeten voor ieder project goed bekijken hoeveel licht noodzakelijk is, zonder de omgeving en de aarde te veel te belasten. Daar besteden we in ons hoofdstuk aandacht aan. We willen laten zien wat belangrijk is voor het welbevinden van mens en natuur.”

Praktijkvoorbeelden

Aan de hand van wetenschappelijke onderzoek en verschillende praktijkvoorbeelden geven de auteurs verschillende handvatten. De algemene conclusie: gebruik niet te veel licht, want licht valt vaak op plekken waar het niet noodzakelijk is. Van der Heijden: “Op sommige plekken schijnt bijvoorbeeld de straatverlichting in woningen, met de nodige overlast tot gevolg. Vaak wordt een lichtberekening gemaakt voor de straat, maar wordt niet berekend hoeveel licht er op de omgeving schijnt. Daarnaast wordt ledvervanging meestal gedaan vanuit duurzaamheid, maar door het licht doordacht te gebruiken, heb je minder licht nodig en zo kan er ook bespaard worden.”

Ook dieren hebben last van overmatig lichtgebruik, zo zegt ecoloog Kamiel Spoelstra. “Hoe zorg je ervoor dat dieren en planten zo min mogelijk hinder ondervinden van licht? De belangrijkste conclusies zijn: zorg dat het licht niet schijnt waar het niet hoort, zorg voor juiste lichtintensiteit en voor juiste balans van het licht. Koud wit licht zorgt bijvoorbeeld voor meer overlast, omdat daar meer blauw licht in zit. Nachtactieve dieren kunnen relatief goed blauw zien, waardoor ze het licht als intenser ervaren. Daar moet je dus rekening mee houden bij het verlichten van een weg langs de natuur.” Oerlemans houdt zich voor het hoofdstuk Licht en welbevinden bezig met het gedeelte over ‘wereld’. “Het gaat dan met name over thema’s als duurzaamheid en circulariteit. Het bewustzijn dat bepaalde grondstoffen en energiebronnen uitgeput raken groeit. Om de wereld voor toekomstige generaties leefbaar te houden moeten we anders gaan denken en doen.”

Momenteel worden veel verouderde lichtinstallaties vervangen door ledarmaturen. Hiermee behalen gemeenten de gewenste energiereductie. Bij omgevingsgericht lichtontwerpen wordt onderzocht of er tijdens de vervanging tevens mogelijkheden zijn om het welbevinden van mens, flora en fauna te verbeteren. “We hopen te bereiken dat als mensen met licht aan de slag gaan voor een wijk, een weg of een andere situatie, ze integrale afwegingen maken waarin alle aspecten worden meegenomen”, zegt Spoelstra. “Dat je niet achteraf bepaalde aspecten over het hoofd gezien hebt. Als je bijvoorbeeld niet zo veel weet van ecologie ga je misschien koud wit licht gebruiken, terwijl nachtactieve dieren hiervan overlast ondervinden.” Oerlemans voegt eraan toe: “Omgevingsgericht lichtontwerpen is niet zwart-wit. Voor ieder gebied worden andere afwegingen gemaakt. De verlichting voor een dorpstraat is anders dan die voor een weg door de natuur. De publicatie zorgt voor verbinding om te komen tot een goed en levenbestendig ontwerp, waar mens en dier bij gebaat zijn. We hebben het al tientallen jaren over integraal werken, maar dat is een moeilijk proces. Ik hoop dat deze publicatie daaraan kan bijdragen. Juist door van elkaars kennis en kwaliteiten te leren ontstaan goede ideeën voor het op een verantwoorde manier verlichten van de openbare ruimte.”

Nieuw fenomeen 

De publicatie kan de basis vormen voor nieuw wetenschappelijk onderzoek, zo stelt Van der Heijden. “Omgevingsgericht lichtontwerpen is een nieuw fenomeen. Er zijn concrete praktijkvoorbeelden waar je voelt dat het gekozen licht goed werkt, maar wetenschappelijke onderbouwing ontbreekt soms. In het verleden zijn best veel onderzoeken gedaan, maar dat zijn veelal kleinschalige onderzoeken vanuit individuele gemeenten. Vaak worden dan een paar armaturen neergezet en wordt gevraagd hoe mensen de verlichting ervaren. De publicatie is een eerste echte stap naar omgevingsgericht lichtontwerpen.” De komende maanden wordt door de diverse expertgroepen, OVLNL en Acquire Publishing gewerkt aan het boek Omgevingsgericht Lichtontwerpen. Op de Vakbeurs Ruimte & Licht op 8 juni 2021 is de lancering van de publicatie, aangekleed met een inhoudelijk programma.

Een goed voorbeeld van omgevingsgericht lichtontwerpen is het project Nieuwe Mark in Breda. Lees er alles overDit artikel is verschenen in Straatbeeld 6 2020. Download hier het magazine.

Meer artikelen met dit thema

Webinar slimme openbare verlichting

10 mei om 11:03 uurtimer2 min
Ontdek hoe verschillende beleidsdoelen sneller worden behaald met slimme openbare verlichting.
Lees verder »

Noord-Holland vervangt alle openbare verlichting door ledverlichting

19 apr om 08:00 uurtimer2 min
De provincie Noord-Holland vervangt de komende jaren al haar openbare verlichting door ledverlichting. "Om de CO2-…
Lees verder »

Themabijeenkomst Omgevingsgericht Lichtontwerp

19 apr om 08:00 uurtimer3 min
Bij het ontwerp en de inrichting van de openbare ruimte wordt openbare verlichting lang niet altijd vanaf het…
Lees verder »

Publicatie brengt lichtambities voor stations in kaart

6 apr om 08:00 uurtimer2 min
In de publicatie Nieuw Licht op Stations omschrijven NS Stations, ProRail en Bureau Spoor­bouwmeester hun ambities…
Lees verder »

Omgevingsgericht Lichtontwerpen; leren van andere vakgebieden

26 mrt om 00:00 uurtimer8 min
Om de principes van Omgevingsgericht Lichtontwerpen succesvol te implementeren in visie, ontwerp, realisatie en…
Lees verder »

Familiebedrijf maakt werk van duurzame en circulaire openbare verlichting

11 mrt om 00:00 uurtimer4 min
Light International is een producent van hoogwaardige armaturen en ledverlichting. Iedere component van de…
Lees verder »

Openbare verlichting en duurzaamheid

9 mrt om 00:00 uurtimer2 min
Het klimaatakkoord is een onderdeel van het Nederlandse klimaatbeleid. Het belangrijkste doel van het…
Lees verder »

Unicum in Amsterdam; lichtarmaturen gegund op basis van laagste MKI-waarde

3 mrt om 00:00 uurtimer7 min
In de betonwereld is aanbesteden op basis van de laagste Milieukostenindicator (MKI) gemeengoed. Als het aan de…
Lees verder »