Burgers betrekken bij ontwerp met virtual reality en neurofeedback

Tekst: Mark Bos 

De mens centraal 

“Het is ironisch dat we meer weten over de habitat van berggorilla’s dan over de habitat van de mensen”, haalt Gudule Martens, architect en stedenbouwkundige van het consortium een citaat van Jan Gehl aan. “Bij smart cities ontbreekt vaak de mens. Terwijl de stad er is voor de mensen en technologie in dienst van hen moet staan.” 

De burger wordt wel betrokken bij grote inrichtingsprojecten, maar er is nog veel winnen bij de manier waarop, meent Martens. “Klassieke burgerparticipatie is meestal top-down, met dezelfde mensen die in het gunstigste geval gele papiertjes met suggesties mogen plakken en dan te horen krijgen dat het ‘meegenomen’ wordt”, legt ze uit. “Bewoners zijn dan nadien vaak ontevredener dan ervoor. Dat kan anders.”  

Ontmoetingsruimte van de toekomst 

Het is een van de redenen waarom het consortium is opgericht: de bewoner is in feite de eigenaar van de openbare ruimte en de leden van Olifantenpad willen weten wat er gebeurt als we die bewoner ook als eigenaar benoemen en benaderen. 

Het consortium ontstaat in 2021 toen ingenieursadviesburo Sweco samen met Dutch Design Week in een What If-challenge ontwerpers uitnodigt om de ontmoetingsruimte van de toekomst te ontwerpen. Zoek daarbij de grenzen van de technische mogelijkheden op en kleur buiten de lijntjes, luidt het devies. 

Olifantenpad gaat de uitdaging aan: een stadspsycholoog, een ruimtelijk ontwerper, een lichtontwerper, een VR expert en een expert op het gebied van neurofeedback slaan de handen ineen in een zoektocht naar andere manieren om mensen te betrekken en te onderzoeken hoe technologie daar in dienst van kan staan. (Tijdens het symposium Openbare Verlichting gaven ze in november een inkijkje in hun werkwijze.)  

De praktijk 

Als voorbeeld haalt lichtontwerpster Ellen de Vries een onderzoek in Eindhoven aan, waar gewerkt werd met verschillende lichtscenario’s in een bepaalde omgeving. De gemeente wilde wetenschappelijke onderbouwing en het moest passen in de digital twin van de stad, een virtuele omgeving waarin innovatieve ideeën getest kunnen worden.  

“We lieten mensen met een band om het hoofd door scenario’s lopen: jong en oud, man en vrouw, bewoner en professional. We meten de neurofeedback via hersengolven, hoe reageren ze op wat ze beleven. Niet letterlijk van ‘dit zie ik wel of niet zitten’, maar je kunt patronen ontdekken.” In gesprekken met de stadspsycholoog werd aan de vergaarde data een kwalitatieve component toegevoegd. Daarnaast werden extreme situaties getest, bijvoorbeeld met kleurgebruik, om te registreren wat dit in de hersenen teweegbrengt. 

Herkenbare omgeving 

Bij een andere proef rond een opnieuw in te richten groot, stenig (school)plein in Rotterdam gaat Olifantenpad op dezelfde manier te werk. In de virtuele omgeving zijn met inbreng van de bewoners drie varianten ontworpen.  

Die basisomgevingen zijn opgezet met data die in Nederland beschikbaar is, zodat er een herkenbare omgeving ontstaat voor de bewoner. Die kiest een variant en geeft aanpassingen aan: de elementen zijn afkomstig uit het stijlboek van Rotterdam en dus werkelijk inzetbaar op het betreffende plein, zoals tegels, klinkers, meubilair, groen, speeltoestellen en lichtmasten. Er is ook een nachtmodus, zodat je lampen kunt verplaatsen of aan en uit zetten. De bewoner is ervaringsdeskundige en weet wat waar nodig is, ook qua licht, is de gedachte. 

Verrassende uitkomsten 

Het levert veel en verrassende informatie op. “Dat bewoners andere dingen belangrijk vinden dan professionals, dat mannen en vrouwen door andere oorzaken stress kunnen ervaren, dat mensen op hun gemak zijn als hun brein in een split-second het perspectief begrijpt”, somt De Vries een paar bevindingen op.  

“We creëren hiermee onderbouwing van keuzes voor verschillende oplossingen. Bij VR heeft iedereen hetzelfde vertrekpunt, je wordt niet afgeleid”, zegt De Vries. “Je maakt het concreet: 2D tekeningen kunnen mensen normaal niet vertalen naar wat dat voor ze betekent”, vult Martens aan. “Dat probleem is er niet meer, je staat in de omgeving. De neurofeedback biedt vervolgens inzicht in het onbewuste, dingen die je nauwelijks kunt bevragen.” 

Wow-factor 

De techniek valt tijdens proeven en testopstellingen in goede aarde bij de gebruiker. ”Jong en oud kan ermee omgaan, je kunt met meerdere personen een ontwerp maken. Ook stedenbouwkundigen zijn verrast door de mogelijkheden die deze opzet biedt”, vertelt Martens. “Bij een negen dagen durende proefopstelling tijdens de Dutch Design Week was ‘wow’ de meest gehoorde reactie.” 

Het consortium zoekt burgerparticipatieprojecten en partners om de volgende stappen te kunnen zetten. “We vragen grote en kleine gemeenten om mee te doen, naast universiteiten en industrie, zodat we de volgende stappen kunnen zetten.”