Amsterdam maakt van hitte een integrale opgave

Hitte is niet langer een randverschijnsel van de Nederlandse zomer. De temperaturen lopen op, de pieken worden extremer en de gevolgen zijn merkbaar tot in de statistieken: tijdens hittegolven overlijden er in de stad meer mensen. Tegelijk verandert er iets in het publieke gesprek. Waar warmte lang vooral werd geassocieerd met terrasjes en vakantie, groeit het besef dat hitte ook een gezondheidsrisico is. Die kentering helpt, merken Vera Holtmaat, Eline Coolen en Iris Dicke van de gemeente Amsterdam en de GGD Amsterdam. Zij werken elk vanuit een eigen invalshoek aan hetzelfde vraagstuk. 

Drie invalshoeken, één opgave 

De rolverdeling illustreert hoe breed het onderwerp is. Holtmaat adviseert vanuit de beleidskant over de implementatie van hittebeleid richting projecten en ontwerpers. Dicke doet dat voor verkeer en openbare ruimte, en zoekt naar manieren om klimaatadaptatie te integreren in het beheer en de uitvoering. Coolen stapte begin dit jaar over naar de GGD om zich volledig op gezondheidsbescherming te richten en coördineert het Amsterdamse hitteplan. 

Juist die spreiding is volgens Coolen de kern van de zaak. “Hitte moet je eigenlijk op elk domein oppakken", stelt zij. Naast de openbare ruimte gaat het ook om mobiliteit, vastgoed en zorg. Het onderwerp laat zich niet in één afdeling opsluiten. In de praktijk werkt de gemeente daarom met een netwerk van mensen door de hele organisatie heen, per afdeling verankerd. 

‘Hitte moet je eigenlijk op elk domein oppakken. Het onderwerp laat zich niet in één afdeling opsluiten’ 

Media als aanjager 

De media-aandacht voor hitte werkt in het voordeel van dat werk. Coolens functie draait om bewustwording: mensen waarschuwen tijdens een hittegolf en hen adviseren hoe ze zichzelf koel houden en naar kwetsbare buren omkijken. “We zitten nog steeds met een cultuuromslag”, zegt zij. De aandacht van pers en publiek helpt om die omslag te versnellen. 

Ook Dicke ziet het effect. Toen de koelteplekkenkaart werd gepubliceerd, kwamen inwoners meteen in actie. En als er bomen worden weggehaald, komt de vraag wanneer ze terugkomen nu vanzelf naar de gemeente toe. Een teken dat de koppeling tussen groen en verkoeling breed is gaan leven. 

Groen dat tijd nodig heeft 

Dat besef is niet vanzelfsprekend. Sommige buurten zijn in de loop der jaren sterk versteend geraakt, met hittestress als gevolg. Tegelijk relativeren de drie het beeld dat Amsterdam achterloopt. De stad heeft volgens Dicke van oudsher een solide groenbeleid gevoerd, met een beschermde hoofdgroenstructuur. “In vergelijking met andere Europese hoofdsteden, bijvoorbeeld Parijs, doet Amsterdam het heel goed en zijn die andere steden bezig met een inhaalslag”, stelt ze.  

Toch blijft de opgave groot. Sinds 2024 is een verplichte quickscan klimaatadaptatie ingevoerd voor projecten in de openbare ruimte, waarbij onder meer de afstand tot een koele plek en de gevoelstemperatuur in kaart worden gebracht. De keerzijde is onvermijdelijk: groen heeft tijd nodig om te groeien, en de effecten daarvan laten dus jaren op zich wachten. 

Niet iedereen heeft dezelfde zomer 

Een rode draad in het gesprek is klimaatrechtvaardigheid. “Niet iedereen heeft een fijne zomerdag”, vat Coolen samen. “Wie in een geïsoleerd huis met airco woont, ervaart een hete week heel anders dan iemand onder een ongeïsoleerd dak, slecht ter been of werkzaam in de buitenlucht.” Voor buitenwerkers stapelen de risico's zich op: slecht geslapen door de warmte, en dan overdag zwaar en gevaarlijk werk. Dicke werkt daarom aan een geactualiseerd weersprotocol. Eerder beginnen, water uitdelen, schaduw zoeken en werkzaamheden verschuiven naar de ochtend zijn elementen in dat protocol. 

Om de verschillen zichtbaar te maken, heeft de gemeente kaarten ontwikkeld die per buurt de blootstelling, de gevoeligheid en het aanpassingsvermogen combineren. Daarin zijn sociaaleconomische factoren meegenomen: leeftijd, inkomen, opleidingsniveau en langdurige ziekte. “Hittestress is niet een soort objectief iets wat je kan meten”, legt Holtmaat uit. De kaarten, openbaar toegankelijk, helpen bepalen waar maatregelen het meest urgent zijn. Bij de hittegolf van afgelopen juni werden in die buurten de eerste koelteplekken geopend.  

Schaarse ruimte, slimme combinaties 

De grootste uitdaging bij het vergroenen is ruimtegebrek, vooral ondergronds, waar kabels en leidingen de stad vullen. Waar bomen geen optie zijn, kijkt de gemeente naar andere schaduwmakers als pergola's en schaduwdoeken, en naar materiaalkeuzes: lichter asfalt, lichte coatings op speelveldjes en halfverharding die minder warmte opneemt. Op de Stadhouderskade zijn 42 parkeerplekken opgeheven ten gunste van een wandel- en ontmoetingsplek onder oude platanen. 

Steeds vaker worden opgaven gekoppeld. De energietransitie biedt kansen om de openbare ruimte tegelijk klimaatbestendiger te maken, en verduurzaming van woningen valt volgens Coolen niet los te zien van hittebestendigheid. “Je kunt geen isolatieoffensief doen zonder dat je hittemaatregelen neemt”, waarschuwt zij. “Energiearmoede speelt niet alleen in de winter.” 

Vooruitblik 

Gevraagd naar een advies aan andere gemeenten bepleit Coolen koelteplekken op loopafstand in elke buurt en structureel beleid voor zomer-energiearmoede. Dicke ziet de meeste winst in slimme combinaties: een speelplek die groter en groener wordt, waar jong en oud elkaar ontmoeten én die verkoeling biedt.  

Hoe dan ook is hitte een niet te onderschatten opgave die op alle beleidsterreinen aandacht zou moeten hebben. Het is geen apart dossier, maar een lens waardoor je naar de hele stad kijkt.