Bedriegertjes en plateaus: toegankelijkheid begint bij het ontwerp

Denise Janmaat 

Denise is directeur van het Nederlands Instituut voor Toegankelijkheid en laat in iedere editie van Straatbeeld haar licht schijnen op de toegankelijkheid van de openbare ruimte.  

Bij het ontwerpen en inrichten van de openbare ruimte wordt rekening gehouden met alle weersomstandigheden: goede afwatering voor flinke buien, verkoelende waterelementen en bomen voor zonnige zomers. De voorbije maanden telden meer dagen met temperaturen boven de 25 en 30 graden dan we gewend zijn. Sommige gemeenten anticipeerden hier al adequaat op. Een opvallend voorbeeld zijn de bedriegertjes op pleinen: verborgen fonteintjes in de grond die plots water spuiten en zo onverwacht een speels, verkoelend effect geven. Deze elementen kunnen een plein transformeren, zeker voor kinderen en gezinnen op warme dagen. 

In het centrum van een dorp liggen bedriegertjes in een open gedeelte van het plein. Als je aan komt lopen, is het een kale vlakte, saai bijna. In het midden een goot, die lijkt aangelegd voor de afwatering. De bedriegertjes zijn in de goot verwerkt en de verrassing is dan ook groot als die gaan spuiten; het verandert het hele aanzicht van het plein. De kinderen worden er als door een magneet naartoe getrokken. Zeker met de warme dagen was het daar echt een waterfestijn. Ouders verzamelden zich rondom en genoten van het moment. 

Toegankelijk verrassen 

Op een plein bij een winkelcentrum in een stad ontdekten we ze ook in een ingelegd mozaïek met bloemen en vogels. Het hart van de bloemen is een bedriegertje. De vormgeving maakt het opvallend en duidelijk voor mensen met een visuele beperking, die daardoor extra alert zijn. Wellicht is het voor hen en ook anderen niet direct goed in te schatten of te onderscheiden; ze zullen er dan gevoelsmatig al omheen lopen. Dat geldt ook voor rolstoelers of rollatorgebruikers, die dan een route eromheen kiezen.  

In het dorp daarentegen is het plein ogenschijnlijk een gewoon plein met een afwateringsgoot. Mensen met een visuele beperking zullen niet opmerken dat er een verrassing in schuilt, niemand eigenlijk. Dat is voor de meeste gebruikers geen probleem omdat zij snel kunnen reageren. Bij mensen met een beperking ligt dat net iets anders.  

De les is helder: speelse elementen zoals bedriegertjes kunnen de toegankelijkheid versterken als ze ontwerpgericht worden benaderd. Dit vereist vroegtijdige afstemming met specialisten op het gebied van toegankelijkheid, zodat het plein veilig en uitnodigend blijft voor alle gebruikers. Het ontwerpproces begint bij de vraag wat bedriegertjes betekenen voor mensen met beperkingen en hoe het ontwerp hen ondersteunt bij het gebruik van het plein. 

Toegankelijke ingangen bij hoogteverschil 

Een vergelijkbare ontwerpvraag doet zich voor bij winkelentrees met een hoogteverschil. Een oplopende helling kan een oplossing bieden, maar is niet altijd geschikt voor rolstoelgebruikers of mensen met een rollator, zeker niet als de deur zelfstandig bediend moet worden. Bovendien moeten hellingshoeken voldoen aan de eisen uit het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL).  

In veel gevallen wordt dan gekozen voor plateaus bij entreedeuren. De diepte van het plateau varieert met de beschikbare trottoirruimte, maar voor rolstoelgebruikers is ruimte om te manoeuvreren cruciaal: ze moeten zich naar de klink kunnen bewegen, de deur kunnen openen en vervolgens naar binnen draaien zonder van het plateau te raken. 

Veilig en toegankelijk vormgeven 

In de nieuwe NEN-norm voor toegankelijkheid van gebouwen wordt uitgegaan van een vlak van 210x210cm voor de toegang om deze handelingen te kunnen verrichten. In de praktijk zien we vele voorbeelden die daar niet aan voldoen. Het risico is dan groot dat de rolstoelgebruiker van het plateau valt met de rolstoel met kans op aanzienlijk letsel. Een situatie die achteraf onaangename vragen over aansprakelijkheid kan oproepen. Dit dient voorkomen te worden door in het ontwerp rekening te houden met deze gebruikers. 

Voor mensen met een visuele beperking is het van belang dat zo’n plateau duidelijk wordt gemarkeerd. Dat voorkomt dat ze struikelen over het verhoogd liggende deel van het trottoir als ze aan komen lopen of van het plateau vallen als ze door de toegangsdeur naar buiten lopen en de rand niet opmerken.  

Ook het hellende deel van het plateau dient duidelijk aangegeven te zijn; voor de rolstoel- en rollatorgebruikers zodat ze weten wanneer van hen een andere inspanning verwacht wordt en hun hulpmiddel gaat hellen en voor degenen met een visuele beperking om niet te struikelen of uit evenwicht gebracht te worden.  

Voorkomen is beter dan genezen 

Bij het ontwerp en de inrichting van zowel het plein met de bedriegertjes als de toegangen tot winkels of gebouwen die verhoogd liggen, kan er optimale toegankelijkheid worden bereikt door hiermee al in de vroegste fase van het project rekening te houden.