Hoe integreer je beweegvriendelijkheid in de herontwikkeling van naoorlogse wijken?

Het belangrijkste is dat het gesprek wordt gevoerd, zegt Marjanne Steenhuis, specialist Beweegvriendelijke Omgeving en Sportinfrastructuur bij Kenniscentrum Sport & Bewegen over het doel van de handreiking Beweegvriendelijke naoorlogse wijken. “Er zijn veel kansen. Maar je moet van elkaar weten bij welke opgaven en projecten die kansen liggen en daar het gesprek over voeren. Niet alles zal uitvoerbaar zijn, maar kijk in ieder geval samen wat er wel kan.” 

Want het is een patroon dat in veel gemeenten herkenbaar is. Ruimtelijke projecten volgen elk hun eigen planning, budget en betrokken partijen. Tegen de tijd dat de sport- en beweegambtenaar aanschuift, liggen de keuzes al grotendeels vast. De handreiking probeert die dynamiek te doorbreken met kennis, praktische handvatten en concrete koppelkansen. 

“Het is een algemeen beeld”, erkent Steenhuis. “Als je kijkt naar wijkherinrichting is sport en bewegen vaak een soort sluitstuk, in plaats van dat het aan de voorkant mee wordt genomen als mogelijkheid voor het vergroten van de leefbaarheid van de wijk. Het sociale en ruimtelijk domein werken in de praktijk best wel gescheiden van elkaar en daar zit de crux. Daarom willen we met deze handreiking de sport- en beweegambtenaar helpen om beter te begrijpen wat er allemaal in het ruimtelijke domein gebeurt; hem laten herkennen wanneer hij moet zorgen dat hij aan tafel komt te zitten. En als hij dan aanschuift, hij dat met een gevulde rugzak doet.” 

'Als je kijkt naar wijkherinrichting is sport en bewegen vaak een soort sluitstuk, in plaats van dat het aan de voorkant mee wordt genomen als mogelijkheid voor het vergroten van de leefbaarheid van de wijk'

Zes kernopgaven 

De handreiking, die ook bedoeld is voor beleidsadviseurs in het ruimtelijk domein, spitst zich concreet toe op naoorlogse wijken uit de jaren 50-60 en de jaren 70-80. “We wilden het heel concreet maken en wegblijven bij algemeenheden”, verklaart Steenhuis. “We hebben echt gekeken naar de karakteristieken en belangrijkste opgaven van deze wijken en hoe sporten en bewegen daarbij kan aanhaken, bijvoorbeeld door ruimtegebruik slim te koppelen.” 

Die koppeling is de kern van de aanpak: niet bewegen als losstaand doel, maar als meekoppelkans bij investeringen die toch al gedaan worden. De handreiking behandelt daartoe zes kernopgaven waarvoor naoorlogse wijken staan en laat per opgave zien waar kansen liggen voor een beweegvriendelijke leefomgeving:  

• Vernieuwing van maatschappelijk vastgoed 

• Vernieuwing van het winkelcentrum 

• Verdichten, diversificeren en verduurzamen woningen 

• Vernieuwing van de openbare ruimte 

• Klimaatbestendigen van de openbare ruimte 

• Inclusieve sport- en recreatiegebieden 

Vastgoed 

In de uitwerking per kernopgave maakt de handreiking gebruik van de bouwstenen van het BVO-model van het Kenniscentrum Sport & Bewegen. “Dé beweegvriendelijke omgeving bestaat niet, het is allemaal contextafhankelijk. Die bouwstenen zijn elementen die je kunt toepassen om tot een beweegvriendelijke leefomgeving te komen”, licht Steenhuis toe. Ze geeft een voorbeeld: “Er moeten veel wijkcentra worden opgeknapt, dus we hebben gekeken welke bouwstenen daar goed van toepassing kunnen zijn. Dat is helemaal uitgewerkt met ontwerpprincipes en koppelkansen.” 

Bij de vernieuwing van maatschappelijk vastgoed moet bijvoorbeeld gezocht worden naar een goede balans tussen het behouden en het clusteren van het fijnmazige netwerk aan kleinschalige voorzieningen als gymzalen, scholen en buurt- en wijkvoorzieningen. In de handreiking genoemde koppelkansen zijn bijvoorbeeld open en toegankelijke schoolpleinen, meervoudig gebruik van sportruimtes en klimaatadaptieve schoolomgevingen. “"We weten op basis van praktijkvoorbeelden dat opengestelde schoolpleinen van grote waarde zijn voor wijkbewoners. Naast de speelruimte voor kinderen is het een ontmoetingsplek voor de wijk en worden er wijkactiviteiten georganiseerd. Open schoolpleinen zijn een mooi voorbeeld van slim ruimte gebruik." 

In het verlengde daarvan ligt de mogelijkheid om winkelcentra te transformeren tot multifunctionele knooppunten, die bijdragen aan doorstroming op de woningmarkt, werkgelegenheid in de wijk en een toekomstbestendig voorzieningenniveau, passend bij veranderende behoeften. 

Op het gebied van het verduurzamen van woningen en de verdichting door inbreiding liggen er kansen op het gebied van deelmobiliteit en slim parkeren. Dat kan de druk op de buitenruimte verlichten en plek vrijmaken voor sport, spel en ontmoeting. De transformatie van gesloten naar open plinten draagt bij aan een levendiger en sociaal veiligere openbare ruimte, stelt de handreiking. 

'Door het groen meervoudig te ontwerpen, als speel- en verblijfsplek én als waterretentie, ontstaat tegelijk gebruikswaarde en toekomstwaarde'

Buitenruimte 

Het vernieuwen van de openbare ruimte is naast een beheeropgave ook een kans voor kwaliteitsverbetering. Steenhuis; “Verschuif ruimte voor parkeren naar ruimte voor lopen, fietsen en groen met een veilig en toegankelijk loop- en fietsnetwerk in autoluwe straten. En vergroen straten met bomen, wadi’s en koele verblijfsplekken, maatregelen die ook aansluiten op het klimaatbestendig maken van de wijken. Het al aanwezige groen is nu vaak onderbenut en voelt sociaal onveilig. Door het groen meervoudig te ontwerpen, als speel- en verblijfsplek én als waterretentie, ontstaat tegelijk gebruikswaarde en toekomstwaarde.” 

Tegelijkertijd kan de verbinding met vaak aangrenzende sport- en recreatiegebieden verbeterd worden. Directe, sociaal veilige routes en laagdrempelig toegankelijke sportparken zijn daarvoor noodzakelijk. 

Handvatten voor integrale aanpak 

Het gaat in de handreiking niet alleen om fysieke ingrepen, legt Steenhuis uit. “Er zit een proces omheen dat zich op verschillende niveaus binnen gemeentelijke organisaties afspeelt. Het is van belang om te weten hoe integraal werken is ingeregeld in jouw organisatie zodat je op de juiste momenten betrokken kunt zijn.” 

De grootste invloed op de uitkomst ligt vroeg in het traject: bij de visievorming, de opdrachtformulering, de gebiedsanalyse. Wie dan niet aan tafel zit, heeft achteraf vaak moeite om nog iets in te brengen. De handreiking richt zich daarom expliciet op de sport- en beweegambtenaar als strategische speler. Vijf concrete acties worden beschreven: maak ambities expliciet en toetsbaar en leg ze vast in beleidskaders, haak vroeg aan bij meerjarenplanningen en beheerprojecten, bouw een coalitie met interne partners zoals ruimtelijke ordening, openbare ruimte en het sociaal domein, borg beweegvriendelijkheid in de projectopdracht zelf, en leg afspraken daarna ook vast in contracten en beheerafspraken. Zo wordt bewegen een vast onderdeel van het project. 

Dat vraagt om samenwerking tussen domeinen die elk hun eigen tempo, budget en verantwoordelijkheden kennen. Het brengt Steenhuis terug bij het voornaamste doel van de handreiking, het gesprek tussen het fysieke en sociale domein. “Zo kwamen we bij een poster terecht, die we aan de handreiking hebben toegevoegd. Op die manier maak je het concreet. Die poster met tien vragen kun je op tafel leggen en als een gesprekshandleiding gebruiken. Samen met de handreiking heb je dan een werkinstrument om gezamenlijk opgaven te verkennen en kansen te verbinden.”  

• De handreiking en poster zijn gratis te downloaden via de QR-code: