De kunst van placemaking: van 'space' naar 'place'

Iedereen kent ze wel. De anonieme openbare plekken die duidelijk ‘van niemand’ zijn. En anderzijds de plekken die geliefd zijn en waar geleefd wordt. De zoektocht naar het geheim van zulke plekken heeft onder andere geresulteerd in placemaking, samen te vatten als ‘het proces waarin een ruimte (space) een plek (place) wordt’. Een plek die betekenis heeft voor mensen en waar ze zich thuisvoelen. De hoekstenen van zo’n ‘place’: de fysieke omgeving, de sociale verbinding met de lokale gemeenschap en institutionele ondersteuning. 

Creatief testen 

Ontwerper Bas Sala werkt op het snijvlak van klimaatadaptatie, techniek en het sociale domein. Hij begeleidt regelmatig het proces van placemaking. “Placemaking zie ik als het creatief testen wat werkt op déze plek, met déze mensen en déze omstandigheden. Wat werkt kan worden omgezet in een meer permanent ontwerp. Placemaking gaat over het veranderingsproces, de transformatie van een plek. Je neemt de tijd om uit te proberen wat werkt, zowel fysiek als sociaal. Zodat je een plek beter passend kunt maken voor de behoeften van de omgeving.” 

Geen vast recept 

Het vertrekpunt voor placemaking is een plek of een vraag - bijvoorbeeld de wens om meer verbinding te krijgen in een buurt. Hoe het proces van placemaking vervolgens verloopt is elke keer weer anders. “Geen plek en geen gemeenschap is hetzelfde”, is de ervaring van Sala. “Daarom is er ook niet één recept of formule te geven.” Hij werkt graag met de Placemaking Game, een spel waarin alle betrokkenen hun eigen rol spelen. Aan de hand van keuzes - begin je met en fysieke ingreep of met een activiteit? - komen de deelnemers met elkaar in gesprek en ontstaat er een plan. 

Ook het meekrijgen van bewoners vraagt in elke situatie iets anders. Sala: “Het werkt vaak goed om een activiteit te organiseren en bijvoorbeeld samen met bewoners iets te bouwen of te programmeren. Als begeleider heb je de rol om aanwezig te zijn, te praten, te luisteren en de behoeften en gelaagdheid van de plek te onderzoeken: een plek heeft altijd meer dan één functie: ontmoeten, spelen, klimaatadaptatie, biodiversiteit. En om op te letten dat de plek niet wordt gekaapt door een groep. Je kunt ook de wensen van bewoners vertalen: gemeente en bewoners willen vaak hetzelfde, maar noemen het anders. De gemeente wil biodiversiteit, de bewoners willen kleur en bloemen.” Door al deze dynamiek omarmen bewoners een plek steeds meer. De ‘space’ wordt hun ‘place’. 

Actief leerproces 

Ter inspiratie heeft Sala een gereedschapskist samengesteld, met middelen die je in kunt zetten om mensen samen te brengen of een plek beter aan te passen aan een veranderend klimaat. De ideeën gaan van het neerzetten van een picknickbank of een zandbak tot het samenvlechten van een wilgenboog of de organisatie van een wekelijks koffiemoment. “Placemaking is een actief leerproces. De gereedschappen zijn hulpstukken om tot een dynamisch traject met programmering en fysieke ingrepen te komen. Wees creatief. Combineer ze en vul ze aan met je eigen tools.”  

Karakteristiek voor placemaking is dat er ruimte is voor experimenten, nieuwe ideeën en inzichten. Sala: “Wat je op een plek wilt en kunt, daar moet een soort logica in zitten. Blijf niet hangen in hoe het was, maar kijk naar de toekomst, hoe we daarin goed kunnen samenleven in de openbare ruimte. Houd ruimte voor toekomstige behoeften. In het Hefpark in Rotterdam (zie kader) lieten we ruimte voor nieuwe initiatieven. En als iets na een tijdje niet meer loopt, dan stop je daar weer mee. Alles is tijdelijk, een plek is nooit af.” 

Op den duur moet je als placemaker zo’n plek ook weer loslaten. Hoe bereid je dat voor? “Idealiter loopt er iemand van de gemeente mee in het hele proces om de finesses te leren kennen. De projectleider, de beheerder, soms zelfs de wethouder. Het kan ook andersom, dat je als placemaker nog een tijd meeloopt met de gemeente om kennis en verhalen te delen en door te geven.” 

Rol van gemeente 

“Een gemeente moet niet zelf de rol van placemaker op zich willen nemen, dat werkt meestal minder goed”, stelt Sala. “Een bewoner kan dat wel. Staat die niet op en wil je als gemeente wel iets met placemaking? Zoek dan een lokale placemaker die het proces als onafhankelijke partij kan begeleiden.” En verder? “Een gemeente kan faciliteren, open staan en ruimte geven. Gemeenten zijn vaak overvallen door het enthousiasme van bewoners en hebben moeite om hiermee om te gaan. Niet elke beheerder is even bedreven in de omgang met dit soort initiatieven. Het hangt nu vaak van de contactpersoon bij de gemeente af of bewoners gehoor vinden. De competenties van beheerders zouden moeten meegroeien met de veranderende wereld. Dan gaat het om het veranderende klimaat, maar ook om de wensen en behoeften van bewoners en hun gebruik van de openbare ruimte.” 

Manifest Placemaking 

Een gemeente die actief inspeelt op bewonersinitiatieven is Rotterdam. In het ‘Manifest Placemaking: ruimte geven om plek te maken’ erkent de gemeente het belang van placemaking voor de vitaliteit van de stad en ook de soms moeizame omgang vanuit de gemeente met dergelijke creatieve initiatieven. De gemeente doet negen beloftes aan de stad die placemaking makkelijker moeten maken. 

Hefpark 

Het Hefpark in Rotterdam is een voorbeeld hoe placemaking kan uitpakken. Een verloederde plek aan de voet van de voormalige spoorbrug veranderde in een paar jaar tijd in een bruisend buurtpark. Er was een gangmaker: buurtbewoner Bas Sala. Er waren bewoners met wensen, ideeën en energie. En er was een gemeente die meewerkte. Gezamenlijk maakten zij een flexibel ontwerp waarin ruimte werd vrijgehouden voor toekomstige initiatieven, zodat het park mee kan groeien met veranderende behoeften van de buurt. 

Bewoners legden samen de bestrating en timmerden tafels en stoelen, met behulp van professionele stadmakers. Zo ontstond een eerste ontmoetingsplek, vanwaaruit bewoners nieuwe plannen maakten: een moestuin, fruitbomen, kippen, een speelplek, een cultureel programma, muziekavonden. De gemeente kwam met het aanbod om een BMX-baan aan te leggen. Bewoners begonnen met een tuingroep, een groente-afhaalpunt en een aanschuiftafel. Sportieve bewoners richtten een volleybalgroep en een wandelgroep op. De communicatiegroep zorgt dat iedereen op de hoogte blijft. En een professionele coördinator leidt al deze energie in goede banen. 

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 6/2025. Lees meer van Straatbeeld in onze digitale bibliotheek.