Wanneer klopt het verhaal weer?

Tekst: Ricky van Lingen, Kragten

Verbinding, gemeenschap, samenwerken, delen. Deze vier begrippen vatten voor veel mensen de essentie van het leven samen. In het beheer van de openbare ruimte hebben we afgelopen jaren de essentie samengevat tot schoon, heel en veilig (en goedkoop). De eerste reeks gaat over mensen, de tweede over objecten (producten). Opvallend? Vraag is: voor wie moet de openbare ruimte iets betekenen? En past die focus op objecten in de richting die we met zijn allen op moeten, richting een circulaire economie? 

Circulair beheer 

We zien dat als we het hebben over circulair beheer het al snel gaat over afval (een product). Of over het hergebruiken van beton als gruis voor fundering voor de wegen, een laagwaardige vorm van recycling (en wederom een product). Deze voorbeelden zijn op zich niet gek, want de circulaire economie rekent af met het principe van ongeremd gebruik (take-make-waste) en gaat over hergebruik van producten en grondstoffen, het sluiten van de kringloop. Broodnodig, want de grondstoffen-schaarste neemt toe. Maar er is meer… 

Het verhaal kloppend krijgen 

Want een circulaire economie gaat juist ook over die belangrijke begrippen verbinding, gemeenschap, samenwerken en delen (over mensen). Het gaat over een fundamentele systeemverandering die vraagt om innovatie waarbij we zuiniger omgaan met ons sociaal en natuurlijk kapitaal, zodat het hele verhaal weer klopt. 
 

Met dit nieuwe economische model van Kate Raworth maken we het verhaal weer kloppend doordat we niet gaan voor enkel economisch gewin en continue groei, maar rekening houden met het hele verhaal, dus ook ons sociaal en natuurlijk kapitaal, waar we op de lange termijn simpelweg afhankelijk van zijn. 

Circulair beheer: hoe kan dat? 

Om te komen tot een circulaire economie wordt een aantal radicale voorstellen gedaan. Daar kunnen we ook in de openbare ruimte (en het beheer daarvan) ons voordeel mee doen.  
 
1. Vergeet eigenaarschap, focus op de dienst 
Dit is een interessante andere manier van kijken, die tot innovatie en andere verdienmodellen kan leiden met meer ruimte voor de lange termijn, voor hoe we als gemeenschap samenleven en meer kunnen delen. Een consument wil geen lamp, maar licht; geen auto, maar mobiliteit; geen speeltoestel, maar spelen. In de openbare ruimte willen we niet persé bankjes, wipkippen, parkeerplaatsen of sportvelden, we willen ontmoeten, spelen, van a naar b kunnen, bewegen. 
 

 
Als we straks geen auto’s meer bezitten, dan hebben we in onze wijken niet al die ruimte nodig voor parkeren, dan hebben we meer ruimte om te spelen. Moet dat dan op een wipkip met een valondergrond of mag dat ook op een oude boom in een groene omgeving die ook nog iets betekent voor klimaatadaptatie? 

 
2. De producent blijft eigenaar van de grondstoffen 
Deze stap maakt innovatie eenvoudiger. De producent krijgt namelijk het restproduct van de dienst die hij levert terug en kan kiezen voor reparatie of het aanbieden van (een deel van) het product, de grondstoffen, reststromen aan de markt, waarbij verschillende bedrijven kunnen samenwerken om een ecosysteem te vormen. In de openbare ruimte kan hierdoor een interessant spel ontstaan, waarbij we dynamischer omgaan met de bestaande inrichting zodat we deze beter kunnen aanpassen aan nieuwe ontwikkelingen. De openbare ruimte wordt standaard ontworpen voor 30 jaar. Dat sluit niet altijd aan op de dynamiek in de samenleving. Daarom is meer flexibiliteit in het beheer zeer welkom. 


 
3. De grondstoffen blijven als grondstoffen te gebruiken 
Deze stap vraagt, zeker in combinatie met de voorgaande stap, om een ander ontwerpproces zodat hergebruik makkelijker is. Hierdoor ontstaan nieuwe mogelijkheden tot verbinding. Daarmee is onze openbare ruimte een grondstoffenbank, waar grondstoffen (en producten) tijdelijk zijn opgeslagen. Een goede documentatie middels een grondstoffenpaspoort die ook inzichtelijk is voor anderen en aangeeft wanneer de grondstoffen vrijkomen is nodig, zodat deze grondstoffen zo lokaal mogelijk weer in te zetten zijn.  

Systeemverandering in het Helmondse groen 

Deze andere manier van denken waarbij we meer rekening houden met het sociale en natuurlijke kapitaal kan aan de hand van deze drie stappen in de openbare ruimte leiden tot een fundamentele systeemverandering. Maar er is meer, kijk maar eens naar het groen. Als we het groen in onze bebouwde omgeving niet enkel inzetten vanuit visuele waardering en het beheer ervan niet enkel zien als kostenpost, maar juist de ecosysteemdiensten van het groen als ontwerpuitgangspunt nemen, dan leidt dat tot een fundamenteel andere omgang met het groen. Dat kan op hoofdlijnen leiden tot: 

• Meer ruimte voor groen; als je bekend bent met de voordelen die het ons oplevert dan ligt het voor de hand hier meer ruimte voor te maken. 

• Ruimte voor groen op specifieke locaties; als je bijvoorbeeld te maken hebt met hitte in de stad, dan is het inzetten op de ecosysteemdienst, verkoeling in de stad. Een logische.  

• Meer variatie in het groen; niet al het groen levert een zelfde bijdrage, dit vraagt om meer variatie in het groen en een bewustere keuze voor soorten, (niet enkel vanuit esthetiek en standplaats). 

• Meer baten; door het bewust inzetten van het groen op haar ecosysteemdiensten levert dit meer baten op en zien we het groen meer als een batenoplosser dan een kostenpost. 

Met deze mogelijkheden ligt het niet voor de hand om de essentie bij het beheer van groen te leggen bij schoon, heel en veilig en het lekker goedkope gras met bomen. Liever voegen we juist de verdwenen tussenlagen toe en focussen we op de betekenis (ecosysteemdiensten) van het groen voor mensen: voor de gemeenschap, voor samenwerken, voor verbinding en voor delen. Dat is de essentie. Waarmee we de bandbreedte van de veilige en rechtvaardige plek voor de mensheid in het economische model van Kate Raworth verrijken en verbreden. Daarmee maken we niet alleen het verhaal kloppend, we maken ook de donut dikker. Dit is wat we momenteel voor de gemeente Helmond in het project, herwaardering van het stedelijk groen onderzoeken.