Meer bomen én kabels: zo houd je de ondergrond in balans

Waarom een groeiboek?

Wie graaft in de ondergrond komt van alles tegen: drinkwaterleidingen, elektriciteitskabels, rioleringen, dataverbindingen. Ze zijn allemaal cruciaal voor onze basisvoorzieningen. Het streven naar meer bovengronds groen levert ondergronds spanningen op: boomwortels kunnen kabels of koppelingen beschadigen, terwijl graafwerkzaamheden schade kunnen veroorzaken aan wortels en groeiomstandigheden. Het groeiboek helpt die knelpunten op te lossen en biedt de betrokken professionals eenzelfde basiskennis om de uitdagingen in samenhang te beoordelen. Het geeft inzicht in de interactie tussen bomen, kabels en leidingen én handvatten om de puzzel te leggen - met behulp van juridische kennis, een overzicht van maatregelen en inspiratie via projectvoorbeelden. Het boek is opgebouwd in vier delen: een introductie in bomen, kabels en leidingen, een quickscan van juridische verhoudingen, een maatregelencatalogus en tot slot projectvoorbeelden.

De hoofdrolspelers

Om inzicht in de puzzel te geven, stelt het groeiboek eerst het belang van de spelers vast. Zowel bomen als kabels en leidingen zitten in de grond omdat ze noodzakelijk zijn om in een basisbehoefte in de bebouwde omgeving te voorzien. Alleen, zo stelt Van Iperen van het CROW: van kabels en leidingen is die functie van oudsher vanzelfsprekender. Ze zorgen voor de aan- en afvoer van water, voor verwarming en verkoeling, voor data en elektriciteit. De maatschappelijke waarde van bomen is voor velen in de bebouwde omgeving minder bekend, maar wordt in toenemende mate belangrijk geacht: bomen verbeteren luchtkwaliteit, zorgen voor verkoeling, bevorderen de gezondheid en verhogen vastgoedwaarde. Het groeiboek legt nog eens uit waarom je bomen in de straat wilt hebben en er ruimte voor reserveert. Van Iperen: “Er staat in welke behoeften bomen hebben en hoe je dat in goede banen kunt leiden. Als je snapt hoe die wortels hun weg zoeken, kun je daar rekening mee houden. Afstandsnormen zorgen daarbij voor schijnveiligheid, omdat die wortels op zoek naar zuurstof en water enorme afstanden afleggen. Dus in een bestek of ontwerp moet meer komen dan een afstandsnorm.”

Joost Claassen van het COB is projectleider van het groeiboek en vertelt hoe kabels en leidingen vaak in één adem worden genoemd, maar verschillend zijn. “Leidingen liggen vaak dieper en de diameters verschillen onderling. Verder zijn er transport-, distributie- en aansluitkabels en het ruimtegebruik ervan verschilt per type.” Die verschillende functies komen in de praktijk samen in een steeds vollere ondergrond – en daar ontstaan zowel kansen als conflicten. “Ze zitten elkaar niet alleen maar in de weg,” legt Claassen uit. “Bomen bieden verkoeling, dus drinkwater in de leidingen blijft koeler en helpen drinkwaterbedrijven onder de norm te blijven. Ook elektriciteitskabels blijven koeler. En de bomen verminderen de energievraag door instraling in woningen.” Het groeiboek biedt handvatten om de positieve effecten te benutten en de negatieve te verminderen.

Juridische quickscan: wie is waarvoor verantwoordelijk?

Waar technische en ecologische belangen samenkomen, rijst de vraag wie waarvoor verantwoordelijk is. Daar speelt het juridische deel van het groeiboek op in. Het is bedoeld om professionals houvast te geven in situaties waarin belangen botsen en waarbij onduidelijk is bij wie de bal ligt. Een quickscan en een tiental uitgangspunten helpen hierbij: ze helpen professionals om drie vragen te beantwoorden: wie zijn de betrokken partijen? Welke rechten en plichten gelden hier? Wie draagt de gevolgen van een ingreep?

In een stroomschema staat waar je aan moet denken in vier situaties: het aanbrengen van bomen, kabels en leidingen, bomen aanbrengen bij kabels en leidingen en andersom en tot slot conflictsituaties. Dan gaat het om stakeholders vaststellen: dat kunnen andere netbeheerders zijn, de grondeigenaar, een projectontwikkelaar, een vergunningverlener, kortom partijen die iets over de locatie te zeggen hebben. Verder komt het vaststellen van rechten en plichten aan bod, zoals wie de eigenaar is, welke vorm van hinder door de nieuwe situatie wordt toegebracht en welke afspraken er in het verleden zijn gemaakt. Daar volgt een kostenverhaal uit. Degene die besluiten moet nemen, weet dan wie voor welke kosten aan de lat staat. Zo kun je toewerken naar de technische oplossingen. Vaak zal een bestuurder van een gemeente die appels en peren moeten afwegen.

In het tweede juridische deel gaat het over een tiental uitgangspunten, die richtinggevend voor oplossingen zijn: geen juridische regels, maar belangrijke uitgangspunten die vaak wel een juridische lading hebben. Bijvoorbeeld dat de nieuwkomer rekening houdt met de bestaande situatie, eigendom niet mag worden beschadigd, algemeen belang voor specifiek belang gaat en dat er geen standaardoplossing bestaat, want er zijn duizend manieren om bomen, kabels en leidingen te combineren.

Van knelpunt naar oplossing

Zodra de juridische randvoorwaarden helder zijn, komt de vraag aan bod welke technische en ruimtelijke oplossingen mogelijk zijn. De maatregelencatalogus biedt praktische en technische oplossingen voor waar het schuurt. Die kunnen in drie fasen worden ingezet: in de initiatieffase worden hoofdlijnen geschetst en vindt integraal ontwerp plaats. Begrip van de toekomstige groeiruimte van bomen is cruciaal: 4D-ontwerpen, met tijd als factor. Instrumenten zoals de Boom Effect Analyse kunnen daarbij helpen.

In de ontwerpfase zijn de meeste technische maatregelen mogelijk, zowel aan de kant van de bomen (groeiplaatsverbetering, wortelgeleiding, afscherming) als aan de kant van de infrastructuur. Voor kabels en leidingen zijn er tal van graafarme technieken zoals mantelbuisinstallatie, relinen (versterken van leidingen van binnenuit), pneumatische boormethoden en horizontal direct drilling.

In de uitvoeringsfase ligt de focus op beschermen wat er al is: stam- en groeiplaatsbescherming, zorgvuldig graven, bemaling, snoeien en verdichten. Ook stobben verwijderen en werken met zuigwagens kan schade beperken. Claassen: “Het ideale moment om knelpunten op te lossen is in de initiatieffase, maar projecten kennen voortschrijdende inzichten. Wat betekent dat je in de ontwerpfase ook dingen kunt bedenken, net als in de uitvoering.”

De praktijk

Het boek sluit af met enkele praktijkcasussen, die laten zien waar het groeiboek voor bedoeld is: als hulpmiddel om belangen, verantwoordelijkheden en oplossingen vroegtijdig inzichtelijk te maken. Door ecologische, technische en juridische kennis te verbinden, helpt het professionals om ondergrondse conflicten te voorkomen in plaats van achteraf te repareren.

Waar vind je het groeiboek? 

Het groeiboek is tot stand gekomen binnen de Kennisarena kabels en leidingen met een groot team van groenexperts en vertegenwoordigers van gemeenten en netbeheerders. Het is te vinden via de website van het COB.

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 1/2026. Lees Straatbeeld 1 gratis in onze digitale bibliotheek.