Openbare verlichting in Hengelo: besparing én beleving

Peter van Marle heeft een opleiding als civiel techneut en technisch bedrijfskundige. Hij werkt al bijna 30 jaar voor de gemeente Hengelo. Daar heeft hij een dubbele functie: hij is kostendeskundige infra en adviseur openbare verlichting. Met dat laatste houdt hij zich een kleine 20 jaar bezig. "Daarvoor zag ik openbare verlichting vooral als een vaak irritante sta-in-de-weg bij civieltechnische werkzaamheden. Inmiddels vind ik dat verlichting net zo deel uitmaakt van de openbare ruimte als riolering, verhardingen, groen/bomen of een zitbank. Verlichting doet ertoe en mag er ook mooi uitzien."

Van Marle moest zich openbare verlichting helemaal eigen maken. Daar kwam bij dat er bij de gemeente Hengelo destijds niet veel meer was dan een incompleet Excelbestand met een deel van het areaal. Van Marle verdiepte zich in de contractvormen, volgde lichtcursussen en -opleidingen en ging langs bij de buurgemeenten Almelo en Enschede.

Van ratjetoe naar regie

Hengelo beschikt over 22.000 stuks openbare verlichting op 84.000 inwoners. "Dat is met meer dan 1 op 4 best veel. De meeste steden hebben een verhouding van 1 op 5,2 of 5,5. Hengelo heeft erg weinig hoogbouw waardoor er meer wegen en openbare ruimte verlicht is." Van Marle kwam er al snel achter dat hij te maken kreeg met een ratjetoe aan onder meer type en hoogte van masten, de sterkte en kleur van verlichting en de mastkleuren. "Er waren wel 500 tot 600 verschillende combinaties. Er zat weinig visie achter."

Dat veranderde met de komst van hoogwaardig openbaar vervoer in Hengelo in 2006. "De buslijnen kregen een bepaalde uitstraling met zwarte antracieten boogmasten. In navolging daarvan hebben we samen met de verkeerskundigen, de stedenbouwkundigen en de civiel ontwerpers een plan gemaakt om te proberen het aantal combinaties in openbare verlichting terug te brengen naar rond de dertig. In dat plan definieerden we de gewenste uitstraling voor de radialen, de busbanen, de fietspaden, de wijkring, de woonwijken en het centrum. Nu is het zo dat je bijna overal Hengelo binnenkomt met de boogmasten. Dat geeft een herkenbaar en rustig beeld. Alleen bij hotspots wijken we af van de standaardisatie."

Slim als keuze

Een volgend belangrijk moment was de introductie van led- en slimme verlichting. De raad had in 2010 een motie aangenomen die de gemeente verplichtte daar meteen werk van te maken.
"Dat was lastig omdat led en slimme verlichting nog lang niet was uitontwikkeld. Daar mochten we echter niet op wachten. Daarom kozen we voor een leverancier met op dat moment het meest innovatieve product. Het resultaat van de innovaties is dat we nu drie verschillende aansturingssystemen hebben: Interact van Signify, Luminizer en GRIP van Sustainder. Daarnaast hebben we nog een beheerssysteem van Antea en het besturingssysteem Smart City Control voor de belevingsverlichting in het centrum. Het is niet optimaal maar we hebben de verwachting dat alle leveranciers in de toekomst hun systemen kunnen laten communiceren met elkaar."

Prettig licht voor flora, fauna en mensen

Inmiddels is 60 procent van de openbare verlichting led en slim. "Dat combineren we bewust vanwege het duurzaamheidsvoordeel." Hengelo kijkt daarbij naar de mogelijkheden om te dimmen, te schakelen en licht op maat te geven. "Daarnaast is de warmtekleurtemperatuur steeds belangrijker geworden. Licht moet ook prettig zijn voor flora, fauna en mensen. Op basis van onderzoeken van onder meer BioClock en Het Lux Lab en met de reacties van bewoners en verkeersdeelnemers hebben we in woonstraten gekozen voor 2200 Kelvin. Dat heeft tot talloze positieve reacties geleid."

Sociale veiligheid speelt bij de keuzes voor openbare verlichting van Hengelo een belangrijke rol, net als bij alle andere Nederlandse gemeentes. "In Hengelo hadden we veel wijken met 3000 Kelvin. Veel mensen vonden en vinden dat witte licht unheimisch en vanwege de verblinding en glinstering minder veilig. Ze vonden het oranje-gele licht van 2200 Kelvin veel aangenamer en prettiger: deze prikt minder in de ogen. Daarnaast is het zo dat mensen veel licht niet altijd als prettig ervaren. Vaak heeft de omgeving, met veel of weinig bedrijvigheid of verkeersbewegingen, meer invloed."

         

Straatverlichting in Hengelo met 2200 (links) en 3000 Kelvin

In Hengelo moet een lichtmast minimaal vijf meter van een boom af staan. "De boom kan dan goed groeien en het licht schijnt niet in de takken." Ook worden alle lichtmasten in woonstraten teruggebracht van zes naar vier meter. "Je zit dan onder de snoeigrens. Bovendien benadruk je nog meer dat het een 30 kilometer-gebied is."
Bij parkachtige omgevingen zet Hengelo in tegenstelling tot vijftien jaar geleden de laatste paar jaar geen openbare verlichting meer in. "Dat denken is wel veranderd, mede dankzij specialisten zoals ecologen en groenontwerpers. We passen wel openbare verlichting toe als het een functie heeft voor continu gebruik, bijvoorbeeld voor een route naar een horecagelegenheid in een park."

Licht als beleving

In het centrum kiest Hengelo bij de openbare verlichting voor RGBW, een geavanceerde ledchip, die rood, groen en blauw licht combineert met wit licht. "Dat heeft ermee te maken dat we de binnenstad als een beleving zien en openbare verlichting als onderdeel van city marketing. Hierbij zijn iconische gebouwen zoals de stadhuistoren, de Sint-Lambertusbasiliek en kunstwerken meegenomen in het verlichtingsverhaal van het centrum."

De binnenstad was eerst vergane glorie maar is door OKRA Landschapsarchitecten opnieuw vormgegeven. "Wij vonden dat het ook 's avonds tot wasdom moest komen. Bovendien wilden binnenstadbewoners, bezoekers en ondernemers geen wit licht meer, maar een woonkamergevoel. Bij dat laatste hoort geen wit licht van 3000 Kelvin of hoger, maar ook geen gelijkmatigheid. Dit druist in tegen alle richtlijnen voor de openbare verlichting maar deze manier van verlichten wordt wel gewaardeerd. Dankzij de W in RGBW hebben we voor calamiteiten overigens wel gelijkmatig wit licht van 5000 Kelvin. Gelukkig hoeven we dat niet vaak in te zetten."

Uniek aan Hengelo is dat de RGBW op elf locaties wordt gecombineerd met Digital Multiplex (DMX), een digitaal communicatieprotocol, dat wordt gebruikt om intelligente verlichtingsarmaturen, dimmers en special effects zoals rookmachines via één centrale controller aan te sturen. Van Marle geeft een voorbeeld: "Als er op het marktplein een band speelt, zitten daar een geluids- en een lichttechneut voor de ondersteuning. Die kunnen met DMX de honderden lichtarmaturen op het plein dynamisch programmeren, zodat het licht samen met de bezoekers danst op het ritme van muziek en licht." De combinatie RGBW en DMX kan ook gebruikt worden om de stad te verlichten in verschillende kleuren voor maatschappelijke onderwerpen en om bijzondere locaties extra in de spotlight te zetten.

Meten in plaats van berekenen

Dankzij het aansturingssysteem voor de slimme openbare verlichting en de standaard aanwezigheid van bewegingssensoren in het armatuur kan de gemeente Hengelo het stroomverbruik meten in plaats van berekenen. Bovendien is er een meldingenrapportage, waardoor je kunt controleren op afstand en het onderhoud kunt optimaliseren. "Dat heeft voordelen voor de gemeente en de aannemer, maar ook voor de inwoner: die hoeft in theorie zelf niet te bellen."

In 2009 was het doel om met openbare verlichting in 2020 30 procent minder energie te verbruiken. Hoewel nog maar 60 procent van de openbare verlichting slim en led is, heeft Hengelo dat al gehaald. Van Marle: "Bij de start van de overgang naar slim en led begonnen we met 3,1 miljoen kilowattuur (kWh). Nu zitten we op 2,2 miljoen kWh, terwijl we nog 40 procent slim en led moeten realiseren. Onze insteek is nu om onder de 1 miljoen kWh uit te komen."

Van Marle vertelt dat hij het aanvankelijk spannend vond hoe mensen op de bewegingssensoren in de slimme ledverlichting zouden reageren. Het viel mee. "Ze vonden het niet eng en gaven juist aan dat ze zich veel veiliger voelden omdat ze getriggerd werden als het licht aan ging."
De slimme systemen zijn ook flexibel: "We kunnen per locatie licht op maat geven. Dat geeft ons veel ruimte om samen met bewoners, politie en hulpdiensten afspraken te maken. De politie heeft overigens een knop waarmee ze ook zelf de calamiteitenverlichting in het centrum aan kunnen zetten."

Circulariteit

Circulariteit en duurzame producten staan ook in Hengelo hoog op de agenda. Wel is het een uitdaging om aluminium masten in oude wijken uit eind jaren 60 en begin jaren 70 opnieuw te gebruiken of op te knappen. "Het deel onder de grond tot en met het mastluikje heeft het meest te lijden. Ze vertonen veelal scheuren door metaal/aluminium moeheid bij de mastluikjes. Onder de grond zitten vaak gaten in de mast door zuren en zouten. De masten moeten echter wel vervangen worden. Als ze niet meer direct herbruikbaar zijn, gaan ze naar de recycling voor een nieuw aluminium product."

Circulariteit bij armaturen is lastiger. "Veel conventionele armaturen in Hengelo zijn nog van kunststof en hebben een levensduur van maximaal twintig jaar. Kunststof wordt broos, knapt of scheurt. Je kunt ze dus niet opknappen om levensduur te verlengen. Bij de armaturen van aluminium is dit anders. De behuizing blijft goed waarbij je het binnenwerk kunt ombouwen. Je hebt minder materiaal nodig en uiteindelijk is het voordeliger." Van Marle complimenteert de leveranciers: "Ze ontwerpen steeds slimmer, zodat het in de toekomst eenvoudiger is om de circulariteit te verhogen."

Ambitieus

De gemeente Hengelo blijft de komende jaren ambitieus. Op duurzaamheidsgebied met de ambitie om het energiegebruik terug te brengen onder de 1 miljoen kWh, op het gebied van beleving door met dynamische en innovatieve verlichting steeds meer het verschil te maken en op het gebied van veiligheid door met licht op maat ervoor te zorgen dat mensen zich prettiger voelen in hun woonwijk.

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 2/2026. Je leest deze editie gratis in onze digitale bibliotheek.