Panel: water en bodem moeten te allen tijde sturend zijn bij de inrichting van de stedelijke openbare ruimte

Door klimaatverandering hebben we steeds vaker met weersextremen te maken. Neem alleen al de afgelopen drie jaar: na de twee kletsnatte jaren 2023 en 2024 was 2025 een uitzonderlijk droog jaar. Eerder waren er ook al grote problemen door wateroverlast en droogte, met onder andere overstromingen en bodemverzakking tot gevolg.   Om ons land klimaatbestendiger te maken, koos het Rijk in 2022 ervoor om water en bodem sturend te maken bij de ruimtelijke ordening. Niet als verplichting overigens, wat de vraag opwerpt of - ook gezien de strijd om de beperkte plekken in de openbare ruimte - water en bodem niet te allen tijde sturend moeten zijn. We legden die vraag aan vier experts voor. 

Thomas Klomp 
projectmanager Water bij RIVUS en kennismakelaar klimaatadaptie bij het Rijk 

Of je nu te veel of te weinig water hebt in je openbare ruimte, het creëert ongemak en overlast in je bodem, in je huis en in je straat. Het idee van totale maakbaarheid is voor mij ruim over de houdbaarheidsdatum. We zijn simpelweg te gast in een systeem. Een systeem dat veel specialisten best begrijpen, maar waar haast, geld en korte termijn helaas vaak regeren. Door dat idee van totale maakbaarheid repareren we vandaag de dag nog steeds de problemen die in de afgelopen decennia zijn ontstaan. Het oude skelet met een groot mobiliteitsraamwerk en versteende bodem is kwetsbaar en het breekt steeds vaker z’n botten. Water en bodem sturend maken is geen technische keuze, maar voor mij een houding. Stop met beheersen, begin met meebewegen en accepteer dat veerkracht belangrijker is dan controle. 

Meebewegen met dat oeroude systeem van water en bodem gaat ons op de lange termijn veel meer brengen en in allerlei opzichten ook veel ellende besparen. Met meebewegen wordt ook accepteren, proberen en leren belangrijker. Bodem-, water- en groenspecialisten maken samen met ontwerpers de meebewegende, sponzende omgeving. Een groenblauwe start bij alles wat we doen in de huidige of toekomstige stedelijke omgeving, dat is de basis. Het skelet dat alles er omheen overeind houdt. In de omgeving van de toekomst mag water best even te veel zijn, maar het veroorzaakt dan geen problemen meer. Daar doet de sponzende bodem volwaardig mee in het dagelijkse leven in plaats van verstopt, verstikt en afgedicht te zijn. Dat vraagt om durf en om ruimte voor onzekerheid. 

Berry Gersionius 
Strategisch adviseur water en bodem, gemeente Dordrecht 

Water en bodem hoeven wat mij betreft niet te allen tijde sturend te zijn, maar je moet het als professional wél te allen tijde wíllen. Die intrinsieke keuze maakt het verschil. In Dordrecht heb ik ervaren dat projecten aantoonbaar meer kwaliteit opleveren als je ruimtelijke ontwikkelingen echt vanuit het natuurlijke systeem ontwerpt. Dat begint al bij de basis: Dordrecht is een eiland in een dynamisch rivierenlandschap met klei- en veenbodems en hoge grondwaterstanden. Als je die realiteit niet centraal zet, loop je vroeg of laat vast. Zodra je echter het systeem omarmt als ontwerplogica, ontstaat er ruimte voor betere, robuustere keuzes. Dat betekent in het begin soms puzzelen, maar het betaalt zich terug in een klimaatbestendig en aantrekkelijk resultaat. 

Dat zie ik heel concreet in de ontwikkeling van Amstelwijck. In het ontwikkelperspectief kozen we ervoor om de groenblauwe structuur niet vol te bouwen, maar juist te versterken; met de Oostkil, de bestaande boomlinten en de open ruimten als dragers van het plan. Dat levert nu al aantoonbare baten op, zoals meer sponswerking bij extreme buien, een koelere en gezondere leefomgeving, aantrekkelijke routes om te bewegen en plekken om te ontmoeten. Door water en bodem hier vanaf het begin leidend te willen maken, ontstond een wijk die niet alleen bouwt aan woningen, maar ook aan leefkwaliteit. Dat is precies waarom ik ervan overtuigd ben dat het natuurlijke systeem niet alleen een randvoorwaarde is, maar een kans. En die kans moet je, elke keer weer, bewust willen grijpen. 

Els Viester 
stedenbouwkundige bij Waterschap Vallei en Veluwe 

Ja, water en bodem moeten te allen tijde sturend zijn bij de inrichting, gebruik en beheer van de stedelijke openbare ruimte. Dat vormt de condities waarbinnen een stad duurzaam kan functioneren. Water- en bodemsystemen bepalen van nature waar water kan infiltreren, waar het wordt vast- en schoongehouden en - indien nodig - waarheen het veilig kan worden afgevoerd. Wanneer deze systemen worden genegeerd, ontstaan problemen als wateroverlast, droogte, bodemdaling en hittestress; problemen die door klimaatverandering alleen maar urgenter worden. 

Door water en bodem als uitgangspunt te nemen, wordt de stad veerkrachtiger. Een bodem die ruimte krijgt om water op te nemen, vermindert piekafvoeren bij hevige neerslag en voorkomt overstromingen. Tegelijkertijd draagt waterberging bij aan het aanvullen van het grondwater, wat essentieel is in droge perioden. Dit voorkomt schade aan funderingen, groen en infrastructuur. Daarnaast zorgt een goed functionerend watersysteem voor verkoeling in de openbare ruimte, wat de leefbaarheid en gezondheid van bewoners vergroot. 

Gezonde bodems en zichtbare watersystemen versterken biodiversiteit en creëren aantrekkelijke verblijfsruimtes. Groenblauwe structuren maken de stad niet alleen klimaatadaptief, maar ook socialer en economisch sterker. Ten slotte voorkomt sturend omgaan met water en bodem hoge maatschappelijke kosten op de lange termijn. Herstelmaatregelen achteraf zijn vaak duur en complex. Door vanaf het ontwerp rekening te houden met de natuurlijke systemen, wordt de stedelijke openbare ruimte toekomstbestendig, veilig en prettig om in te leven. Water en bodem zijn daarmee geen randvoorwaarden, maar het fundament van duurzame stedelijke ontwikkeling. 

Thijs Ebbers 
projectleider klimaatadaptatie bij de gemeente Winterswijk 

Als we willen dat we in de toekomst veilig kunnen wonen, werken en recreëren zullen we wel moeten. Waarom zullen we het onszelf moeilijk maken? Problemen voor de toekomst creëren, moeten we niet meer willen. Klimaatverandering maakt ons duidelijk dat we het natuurlijke systeem niet moeten negeren. Hevigere buien en langere perioden van droogte en hittestress laten zien dat we niet meer kunnen ontwerpen met veel verharding of het veelvuldig gebruik van technische hulpmiddelen. We moeten ontwerpen vanuit de gedachte van het natuurlijke systeem, waarin we de bodemgesteldheid in kaart hebben en water waar nodig de ruimte geven. 

In het programma Achterhoek+ werken meerdere gemeenten samen met het drinkwaterbedrijf en het Waterschap aan het principe van water en bodem sturend. Samen is er een signaleringskaart ontwikkeld, waarop in één opslag is te zien op welke plek ontwikkelen kan en hoe de inrichting van de openbare ruimte vormgegeven kan worden. Denk hierbij vooral aan hoogteligging, waterlopen, grondwaterstanden en aan draagkracht en infiltratiekans van de bodem. 

Bij nieuwe gebiedsontwikkelingen zijn scherpe keuzes belangrijk: minder verharding, meer plek voor water en groen en wellicht het anders organiseren van parkeren. Dit vraag om een integraal ontwerpproces, waarbij klimaatadaptatie, mobiliteit, vergroening en circulariteit een belangrijke rol spelen.  

Durf te kiezen voor het natuurlijke systeem als vertrekpunt en hierdoor ook voor de toekomst. De inrichting van de openbare ruimte wordt gemiddeld elke dertig jaar heringericht. Dit houdt dus in dat een veilige, gezonde en aantrekkelijk openbare ruimte van en voor iedereen is, nu en in de toekomst. 

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 1/2026. Je leest deze editie gratis in onze digitale bibliotheek.