Wat een Utrechtse nieuwbouwwijk kan leren van de Blue Zones

Gezonde leefomgeving 

Saskia Heins doet samen met lector Hanneke Kruize onderzoek naar een gezonde leefomgeving in de stad bij het lectoraat Building Future Cities van de Hogeschool Utrecht. Daar geeft ze ook les over, onder meer bij de opleiding Master of Urban & Area Development. “Voor mij is een gezonde leefomgeving een omgeving waar je prettig kunt wonen, werken en recreëren, waar je gemakkelijk kunt ontspannen, gemakkelijk mensen kunt ontmoeten en die uitnodigt tot bewegen. Zo’n omgeving heeft voldoende groen en is vaak autoluw. Kortom: het is een omgeving die prettig aanvoelt. Bij gezondheid kijken we zowel naar de fysieke als naar de mentale gezondheid, die steeds belangrijker wordt.” 

Steeds belangrijker 

Een gezonde leefomgeving in de stad wordt steeds belangrijker, zegt Heins. “Dat komt door ontwikkelingen zoals ruimtedruk, woningtekort en klimaatproblematiek, met onder meer hittestress. Daarnaast worden we wel ouder, maar niet gezonder. Er spelen fysieke problemen die met de leefstijl te maken hebben zoals obesitas, maar ook mentale problemen zoals burn-out, eenzaamheid en depressie. Om op al die ontwikkelingen in te spelen, willen we dat zeker bij het ontwerpen van een nieuwe wijk gezondheid vanaf het begin wordt meegenomen.” 

Bij het lectoraat Building Future Cities richt een van de onderzoekslijnen zich op de gezonde leefomgeving. “De centrale vraag is: hoe kun je een gezonde leefomgeving ontwerpen? Daarbij kijken we ook naar gedrag en beleving. In die onderzoekslijn zijn er verschillende onderzoeksprojecten die we samendoen met en studenten. Een dergelijk project, waar we in januari 2026 mee zijn gestart, is een vierjarig onderzoek in de nieuwbouwwijk Cartesius, die momenteel volop in ontwikkeling is.”  

Ze legt uit, waarom voor die wijk is gekozen. “Ten eerste heeft de gemeente Utrecht een gezonde leefomgeving hoog in het vaandel staan. Daarnaast wilde de ontwikkelaar een gezonde wijk ontwikkelen, geïnspireerd op de principes van de Blue Zones. Dat zijn gebieden in de wereld waar mensen aantoonbaar langer leven vanwege een gezonde leefstijl op het gebied van voeding en bewegen, een groene omgeving en het community gevoel. In Cartesius zijn daarbij behoorlijke uitdagingen: de wijk ligt midden in Utrecht en langs het spoor en er wordt in een hoge dichtheid gebouwd.” 

‘We willen kijken wat van de principes van de Blue Zones wel en niet werkt en waarom’ 

Verschillende manieren 

Bij het onderzoeksproject wordt op verschillende manieren naar het ontwerp gekeken: “We kijken naar de ruimtelijke kant: hoe geeft ruimtelijke inrichting een positieve impuls voor de gezondheid van mensen? Daarnaast kijken we naar de sociale kant: hoe ontstaat community vorming, hoe leven mensen samen en hoe zoeken ze elkaar op? De moestuin in Cartesius is daarvan een mooi voorbeeld. Die is vanuit de bewoners, dus bottom-up ontstaan. Verder kijken we naar de organisatorische kant: hoe kun je met verschillende organisaties in het gebied zorgen voor een positieve impact?” 

Met het lectoraat focussen Heins en Kruize zich vooral op de ruimtelijke kant. “Daarbij schakelen we ook studenten in. Zo hebben studenten het afgelopen half jaar observaties in de wijk gedaan waarbij ze kijken naar de kwaliteit van de openbare ruimte en hoe die wordt gebruikt door de mensen die er al wonen. Verder wordt elk jaar een grote enquête gehouden waarbij we kijken naar de beleving en de wensen van de bewoners. Ook vinden er gesprekken plaats, zowel met huidige als met toekomstige bewoners.” 

Eerste observaties 

De eerste observaties van studenten laten volgens Heins zien dat er op meerdere punten aansluiting is bij de principes van de Blue Zones. “Dat geldt bijvoorbeeld voor actief bewegen.” De studenten hebben ook een herontwerp voor de openbare ruimte gemaakt. “Daarin geven ze aan dat het belangrijk is dat er schaduwrijke ontmoetingsplekken komen en dat er meer groen wordt toegevoegd.”  

Heins wijst erop dat er weliswaar al een ontwerp voor de openbare ruimte van Cartesius is, maar dat daarin zeker nog ruimte voor aanpassingen is. “Er komt bijvoorbeeld een parkje in het midden van de wijk, maar de vormgeving daarvan kan nog enigszins worden veranderd.” 

Hoge dichtheid 

Heins noemt de hoge dichtheid in bebouwing de grootste uitdaging. Toch zijn ook in zulke omgevingen wel mogelijkheden voor gezond ontwerp. “Je kunt bijvoorbeeld denken aan verticaal groen. Een groene muur beïnvloedt al de beleving van mensen. Ook de moestuin is een oplossing die je prima in een kleine ruimte kunt realiseren. In Cartesius worden deels moestuinbakken gebruikt, waar bewoners samen zelf groente en fruit kweken.” 

De bedoeling is, dat aan het eind van het onderzoeksproject er onder andere een overzicht wordt opgeleverd met praktische handvatten die je kunt toepassen. “Daarnaast werken we nu met een learning community, waarin partners en bewoners samen leren. Het zou mooi zijn als die learning community ook na het onderzoek blijft bestaan.” Uiteindelijk draait het allemaal om de gebruiker, zegt Heins. “Natuurlijk moet de gezonde leefomgeving er mooi uitzien, maar het gaat er vooral om dat de gebruiker zich prettig voelt.” 

Bouwen aan een Gezonde Wijk 

Het project in Cartesius wordt uitgevoerd door onderzoekers van de Hogeschool Utrecht (penvoerder), Universiteit Utrecht, en het UMC Utrecht. Zij werken samen met de ontwikkelaar van Cartesius, Ballast Nedam Development, de gemeente Utrecht, provincie Utrecht, woningcorporatie Portaal en zorgorganisatie De Tussenvoorziening. Het onderzoek bouwt voort op het Convenant Bouwen aan een Gezonde Wijk dat is afgesloten. Daarbij is afgesproken om gezamenlijk een gezonde leefomgeving langjarig te onderzoeken, met als doel positief bij te dragen aan de gezondheid en het welzijn van bewoners. “We willen kijken wat van de principes van de Blue Zones wel en niet werkt en waarom.” 

Het onderzoek wordt mede gefinancierd door Regieorgaan SIA, een onderdeel van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), met medefinanciering van de projectpartners. “Het idee is dat andere gemeenten, maar ook andere wijken in Utrecht hiervan leren en de uitkomsten kunnen toepassen.”