Ruimtemakersindex maakt BOSS concreet en toepasbaar

dinsdag 22 september 2026

"In gelul kun je niet wonen." Met die uitspraak zette de Amsterdamse oud-wethouder Jan Schaeffer ooit haarscherp neer waar het op aankomt: ambities, visies en plannen zijn mooi, maar wie er niet ook een huis van bouwt, schiet er niets mee op. Diezelfde les geldt voor BOSS. De Ruimtemakersindex moet die ambitie nu concreet maken — en laten zien wat er in de praktijk van terechtkomt.

Deze les kunnen we ook goed gebruiken in de openbare ruimte. Want in mooie visies kun je niet spelen. En van ambities alleen krijgen we geen gezonde mensen in een gezonde samenleving. Tegelijkertijd hebben we die visie en ambitie wel degelijk nodig om te zorgen dat wát we doen we ook zo zinvol mogelijk doen. Precies dat is de reden dat we als Ruimtemakers de Ruimtemakersindex ontwikkelen; een set van essentiële aspecten die samen concreet bijdragen aan een betere buitenruimte om te bewegen, ontmoeten, spelen en sporten (BOSS). De Ruimtemakersindex maakt dus de visie op BOSS concreet en toepasbaar.

Want dat het van essentieel belang is om die buitenruimte voor BOSS in te richten is inmiddels goed doorgedrongen bij gemeenten, organisaties en de samenleving zelf. Als grondlegger van het BOSS-principe zien we dit als Ruimtemakers als een mooie stap. Tegelijkertijd zetten we met de Ruimtemakersindex graag de volgende stap om nog concreter impact te maken.

De kern van BOSS

Goede ruimte voor BOSS is een openbare buitenruimte die voor alle gebruikers prettig is om te bewegen, ontmoeten, spelen en sporten. Zo draagt de buitenruimte bij aan gezonde mensen en een gezonde samenleving.

Goede ruimte voor BOSS gaat daarmee verder dan alleen fysieke formele plekken. Met BOSS zetten we in de buitenruimte de gebruiker centraal. De ruimte voor BOSS begint zodra je de voordeur uitstapt, naar buiten. Als kind begin je dichtbij huis. Hoe ouder je wordt, hoe verder je je eigen buurt, wijk en stad of dorp ontdekt. Iedereen beweegt, ontmoet, speelt en/of sport op zijn of haar eigen wijze op een verschillend schaalniveau in de leefomgeving. De gehele openbare ruimte is daarmee potentiële ruimte voor BOSS, tenzij het echt niet mogelijk is of past.

Naast demografie zien we verschillen in gebruik van de buitenruimte bij gebruikers, onder andere door karaktereigenschappen en verschillende culturele achtergronden. Ook de leefomgeving zelf heeft invloed op gebruik van de buitenruimte. De meeste stedelijke omgevingen bestaan uit verschillende gedeelten die in verschillende tijdsperioden zijn ontwikkeld. In iedere periode hebben andere ideeën invloed gehad op de vormgeving van de openbare ruimte. Deze vormgeving heeft direct invloed op het gebruik van de openbare ruimte. Als Ruimtemakers kijken we daarom naar de diverse wijktypologieën en de specifieke opgaves en kansen die ze bieden.

Met het doel dat de buitenruimte bijdraagt aan gezonde mensen en een gezonde samenleving, ligt er met BOSS ook een sterk verband tussen het fysieke- en het sociale domein. Aan de slag gaan met BOSS betekent dus meer dan het inrichten van plekken alleen.

Van visie naar concrete aspecten en maatregelen

Het omarmen en stevig borgen van deze visie is uiteraard de eerste stap. Wil je echt het verschil maken, dan moet je die visie uitwerken. Dit doet de Ruimtemakersindex. In de index worden de essentiële aspecten die bijdragen aan een betere buitenruimte voor BOSS concreet gemaakt. De aspecten zijn onderverdeeld in zeven thema’s. Elk thema bestaat dus uit meerdere aspecten.

Vrije ruimte

Plekken

Routes

Groen-blauw

Inclusie en diversiteit

Sociale cohesie

Kunst, cultuur en educatie

Per aspect is de ambitie beschreven en vertaald naar concrete normen en uitgangspunten. Deze sluiten aan op bestaande normen en vuistregels, zoals die van het RIVM, maar geven ook basisnormen en uitgangspunten op onderdelen waar die nu nog niet concreet genoeg zijn.

Ook kent elk aspect een analysemethode met een combinatie van openbare en gemeentelijke data. Zo kunnen we niet alleen meten hoe alle wijken en buurten er nú voor staan maar kunnen we ook de impact meten van beleid, uitvoeringsprogramma’s en concrete interventies en ontwerpen.

Toepassing Ruimtemakersindex

De Ruimtemakersindex ondersteunt gemeenten op alle processtappen, van visievorming en programmering tot uitvoering en monitoring en zorgt voor een constante lijn hierin, van ambitie tot daadwerkelijke gebruikswaarde. Het helpt om de ambities en scope van visie op BOSS te bepalen en geeft antwoord op de vraag: waar hebben we het nou echt over en wat is op deze plek of in deze wijk echt zinvol?

Concreet voorbeeld: willen we in onze gemeente ruimte geven aan het aspect Zwemmen in openbaar water en zo de spelende mens meer ruimte geven? Wat betekent dit in normen en uitgangspunten? Voor welke doelgroepen, op welk schaalniveau en in welke wijken zetten we hier extra op in? En wat betekent dit in de praktijk aan ruimtebeslag, financiële middelen, beheer, onderhoud en programmering?

De Ruimtemakersindex helpt hierbij. Naast Zwemmen in openbaar water (thema Groen-blauw) geeft de index handvatten voor bijvoorbeeld Openbare Schoolpleinen (thema Plekken), Toilet- en verschoonruimtes (Inclusie en diversiteit), Beweegvriendelijke werkomgevingen (Routes) en nog 63 andere aspecten.

Relevantie

Met de steeds hogere druk op zowel de beschikbare ruimte als beschikbare budgetten en grondstoffen wordt de relevantie van zinvolle keuzes en een integrale benadering van interventies en inrichting steeds groter en de prioriteit steeds hoger.

Laten we daarom vanuit de sociale en fysieke opgaves in al die verschillende wijken en buurten kijken waar de meeste impact te maken is én waar de meest integrale en efficiënte kansen liggen.

Als we niet alles kunnen doen moeten we wát we doen zo zinvol mogelijk doen. Daar is visie en ambitie voor nodig. Maar vooral ook concretisering en actie.