Amsterdam maakt werk van veiligheid in onderdoorgangen

Je kunt de veiligheid van een plek meten op basis van het aantal gemelde incidenten. Toch zegt dat lang niet alles, weet ook Piek. "De grootste opgave zit wat mij betreft in het gevoel van veiligheid, niet alleen in de gemeten of berekende veiligheid. Onderdoorgangen zijn vaak plekken met beperkte zichtlijnen, weinig sociale controle en een gesloten karakter. Dat kan ertoe leiden dat mensen, en met name vrouwen zich daar onprettig of onveilig voelen.

We zien in de praktijk en uit verschillende onderzoeken dat dit soort plekken inderdaad vaker worden gemeden, zeker in de avonduren en wanneer ook de verlichting niet goed aansluit bij de omgeving. Het gaat dan minder om harde incidentcijfers, maar vanuit participatie zien en horen we een aanpassing in gedrag: omfietsen, wachten op anderen of het vermijden van routes." En dat is natuurlijk niet de bedoeling, stelt Piek.

Pilot in Zuidoost: licht op maat

Reden dus voor de gemeente om aan de slag te gaan. In Zuidoost startte Amsterdam begin 2026 een pilot met nieuwe vormen van (indirecte en dynamische) verlichting in tunnels en onderdoorgangen, onder meer langs het Bullewijkpad.

"Technisch gezien denkt iedereen vaak meteen in termen van 'meer licht' als oplossing, maar het gaat hierbij vooral om de juiste kwaliteit en balans van het licht gedurende 24 uur. Daarbij is het belangrijk dat de verlichting gelijkmatig is, en dat er voldoende verticale verlichtingssterkte aanwezig is op de aanwezige wanden en ook op de gebruikers van de onderdoorgang, zodat gezichten goed herkenbaar zijn en mensen elkaar goed kunnen waarnemen. Dit draagt direct bij aan het gevoel van sociale veiligheid.

Daarnaast is het verschil tussen de dag- en nachtsituatie van belang. Met behulp van dynamische verlichting kan de sterkte worden aangepast aan het moment van de dag, zodat overdag voldoende lichtniveau aanwezig is in verhouding tot het daglicht en ook 's avonds en 's nachts een rustiger en gebalanceerd lichtbeeld ontstaat. Tot slot kijken we ook naar de positie van armaturen, bijvoorbeeld door deze dichter bij de wanden te plaatsen waardoor de ruimte lichter wordt waargenomen."

Bewoners denken mee

Hoewel openbare verlichting een vrij technische aangelegenheid is, en dus bepaalde kennis vereist om het goed toe te passen, kunnen bewoners prima een bijdrage leveren aan het proces, vindt Piek. Ook hier is een goed participatietraject dus van waarde. "Bewoners kunnen vaak goed aangeven waar en wanneer zij zich onveilig voelen en wat daar de reden voor is. Die input gebruiken we om het ontwerp te toetsen. Door te werken met pilots kunnen we de gekregen input spiegelen naar een technisch ontwerp. Het gaat er dus niet om dat bewoners technische keuzes maken, maar dat hun ervaring en beleving centraal staan in de afwegingen. In die zin vormt participatie een belangrijke aanvulling op de technische benadering."

Verlichting alleen is niet genoeg

Overigens is verlichting niet de enige knop waar je als gemeente aan kunt draaien om de veiligheid te verbeteren. "Verlichting is slechts een onderdeel van de oplossing onderdoorgangen veiliger te maken. Goede verlichting kan zichtlijnen verbeteren, schaduwwerking verminderen, ervoor zorgen dat gezichten beter herkenbaar zijn en er een goede balans en overgang wordt gerealiseerd met de omgeving, waardoor het gevoel van controle toeneemt.

Tegelijkertijd is verlichting op zichzelf niet voldoende. Ook de overzichtelijkheid van de ruimte, de zichtbaarheid van in- en uitgangen, het kiezen van de juiste texturen (wanden en plafonds), het onderhoud en de schoonmaak, en de aanwezigheid van andere mensen zijn minstens zo bepalend voor hoe veilig een plek wordt ervaren. Het gaat dus altijd om een integrale opgave, waarbij verlichting één van de middelen is."

'Het gaat altijd om een integrale opgave, waarbij verlichting één van de middelen is'

Slimmer en duurzamer beheer

Voor de beheerder openbare verlichting verandert er ook iets in Amsterdam. "We gaan steeds meer richting slimmer en dynamisch aansturen van verlichting, bijvoorbeeld door te dimmen en het lichtniveau aan te passen aan het gebruik en het moment van de dag", vertelt Piek.

"Tegelijkertijd krijgen we door intensiever monitoren beter inzicht in prestaties en storingen, en is er meer aandacht voor onderhoud en levensduur. Ook voor het reinigen van armaturen in tunnels zal een specifiek schoonmaak- en onderhoudsprogramma kunnen worden opgezet.

Daarnaast kijken we nadrukkelijk naar hoe we bestaande armaturen kunnen hergebruiken of aanpassen zonder dat dit ten koste gaat van de lichtkwaliteit in plaats van deze direct en volledig te vervangen. Dat sluit dan weer goed aan bij de bredere duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente." De komende tijd zal blijken welke uitwerking de getroffen maatregelen hebben. "Daarbij kijken we niet alleen naar de technische prestaties van de verlichting, maar ook naar het gebruik van de ruimte, de ervaringen van gebruikers en het doorvoeren van eventuele aanpassingen die nodig zijn. Tegelijkertijd blijft het een proces van leren en bijsturen daar waar nodig", besluit Piek.

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 2/2026. Je leest deze editie gratis in onze digitale bibliotheek.