Marktplein Hardenberg: eerst iedereen aan tafel, dan pas een schep in de grond

Een plein dat nooit echt tot bloei kwam

Hardenberg is weliswaar een plattelandsgemeente, maar met een duidelijke regiofunctie: gelegen tussen Emmen, Almelo en Zwolle, met voorzieningen als een winkelcentrum, een theater en een ziekenhuis die ook bezoekers van buiten de gemeente trekken. Het voormalige Marktplein werd rond 2007-2008 aangelegd als onderdeel van een schaalsprong voor het centrum, compleet met nieuwe wandbebouwing en woningbouw eromheen en zo'n 10.000 vierkante meter aan winkelruimte. Het plein zelf moest de nieuwe huiskamer van de stad worden, maar dat liep anders.

"Het is nooit echt tot volle wasdom gekomen als die gezellige verblijfsplek", vertelt Schlepers. "Het was stenig: gevel tot gevel, een motief in het straatwerk en een aantal bomen, maar de huiskamerfunctie kwam er nooit goed uit." Ondernemers en inwoners lieten dat ook regelmatig weten en zo'n twee jaar geleden startte de gemeente de planvorming voor een nieuwe inrichting.

'Het is nooit echt tot volle wasdom gekomen als die gezellige verblijfsplek'

Verblijven, klimaat en economie samengebracht

Het doel was niet alleen om het plein gezelliger te maken. "Er zit ook een economische kant aan", legt Schlepers uit. Als regiokern bedient Hardenberg een bredere omgeving, en juist in de zomermaanden trekt de gemeente relatief veel toeristen. "Als mensen langer in je centrum verblijven, besteden ze ook meer. Dat is weer goed voor de winkels, en als het goed gaat met de ondernemers, gaat het ook goed met de stad." Tegelijk zag de gemeente koppelkansen met klimaatadaptatie: meer water, meer groen, meer biodiversiteit. "Die opgaven hebben we met elkaar gecombineerd tot het ontwerp dat er nu ligt."

Die combinatie is bijvoorbeeld terug te zien bij de horecazaken rondom het plein. De terrassen zijn nadrukkelijk in de ontwerpopgave meegenomen en liggen nu midden in het groen. Volgens Schlepers werkt dat: ondernemers merken dat het drukker is geworden en dat bezoekers langer blijven hangen.

Die wens sluit direct aan op wat de gemeente zelf als opdrachtgever voor ogen had. "Een fijne plek waar je graag komt en ook graag verblijft", zegt Schlepers, "niet een plek waar je zo snel mogelijk overheen loopt omdat het bloedheet is en weinig gezellig." Voor de inwoners moest het de huiskamer worden, voor de stad als geheel het visitekaartje.

Een klankbordgroep, een bouwteam en twee inloopavonden

De herinrichting van een binnenstadsplein is volgens Schlepers al snel een complexe puzzel, waarin veel partijen samenkomen: inwoners, bezoekers, ondernemers en marktkooplieden. De gemeente richtte daarom een klankbordgroep in met vertegenwoordigers van al deze groepen. Die groep werd niet gevraagd hoe het plein eruit moest zien, maar juist om te reflecteren op de uitgangspunten die de gemeente vooraf had vastgesteld. Pas later, op schetsniveau, werden ook concrete varianten getest en voorkeuren opgehaald.

Wat Schlepers daarbij zelf het meest is bijgebleven, is de dynamiek die in zo'n groep ontstaat. "Je bent dan niet alleen als gemeente aan het zenden, maar mensen horen ook van elkaar hoe zij ergens tegenaan kijken. Niet iedereen denkt hetzelfde over zo'n opgave, maar door met elkaar in gesprek te blijven ontstaat er wel begrip voor elkaars standpunten – en gelukkig ook een constructieve houding." Vanuit die klankbordgroep – waarin onder meer een belangenvereniging van bewoners en de stichting centrummanagement namens ondernemers zaten – groeide uiteindelijk een ontwerp van bureau Okra uit Utrecht dat op brede consensus kon rekenen. Daarnaast organiseerde de gemeente twee inloopbijeenkomsten waar een breder publiek, los van de vaste klankbordgroep, op de plannen kon reageren.

Achter de schermen stond een gemeentelijke projectgroep met verschillende vakdisciplines. Met het schetsontwerp ging de gemeente vervolgens de markt op, op zoek naar een bouwteampartner die binnen een vooraf vastgesteld budget het ontwerp verder kon detailleren en technisch uitwerken. Die opdracht ging naar Dusseldorp. Tijdens de uitvoering was een omgevingsmanager wekelijks aanwezig en had het project een eigen projectbureau in het centrum nodig voor vragen van bewoners en ondernemers, want de werkzaamheden aan straatwerk en kabels zorgden voor de nodige overlast en dwongen de weekmarkt zo'n jaar lang uit te wijken naar een andere plek. Vóór de start van de bouw organiseerde de gemeente juist een ontbijt voor betrokkenen, als een soort aftrap van het proces: een steeds terugkerend patroon van eerst ophalen en verbinden, voordat er daadwerkelijk gebouwd werd.

Groen, water en licht dat meebeweegt

Het nieuwe Marktplein oogt volgens Schlepers vooral als een groenplein. Rondom de gebouwen loopt een looproute langs de winkels, daarachter ligt een brede groene zone, en in het hart van het plein bevindt zich het eigenlijke verblijfsgebied met bankjes en terrassen midden in het groen.

De beplanting is een mix van kleur en robuustheid: soorten die goed tegen bijvoorbeeld strooizout kunnen, en die van april tot oktober in verschillende stadia kleur geven. Een deel van het groen staat in bakken die vanaf maaiveld omhoog zijn opgebouwd, een ander deel juist verdiept, in wat feitelijk regentuinen of wadi's zijn: hemelwater van het plein stroomt hiernaartoe en wordt zichtbaar opgevangen in het groen. Onder die groene vlakken ligt bovendien een minder zichtbaar, maar volgens Schlepers behoorlijk innovatief systeem van kratten gevuld met steenwol, dat water lang vasthoudt en de beplanting ook in droge periodes van vocht voorziet.

'Bij een evenement kun je fel wit licht op het plein zetten, maar je kunt ook sfeer toevoegen'

Water is ook bovengronds prominent aanwezig, met watersproeiers en een fontein die, zeker op warme dagen, volop gebruikt worden. Het meubilair bestaat uit houten banken met rugleuningen, bewust gekozen met het oog op senioren die daar comfortabel op willen zitten. Het hout is afgewerkt met cortenstaal, wat volgens Schlepers zowel chique als onderhoudsvriendelijk is en goed aansluit bij de rest van de materialisering.

De verlichting is nieuw en volledig stuurbaar in kleur en intensiteit. "Bij een evenement kun je fel wit licht op het plein zetten, bij een calamiteit ook. Maar je kunt ook sfeer toevoegen, of een kleur kiezen als de lokale voetbalclub kampioen wordt." De gemeente zet dat bewust spaarzaam in: geen permanente lichtshow, maar wel een middel om het plein ook 's avonds te laten leven.

Armaturen zitten verwerkt in de fonteinen, de watersproeiers worden van onderaf belicht, en ook de bankjes hebben eigen verlichting, aangevuld met enkele grotere lichtmasten voor de bredere verlichting van het plein. Minder zichtbaar, maar praktisch: onder de banken zijn stroomkasten met krachtstroom geïntegreerd, zodat marktkooplieden en organisatoren van evenementen niet langer afhankelijk zijn van losse aansluitpunten op straat.

Precies zoals bedacht

Sinds de heropening, gevierd met een informeel evenement voor bewoners en ondernemers inclusief hapje en drankje, krijgt de gemeente vooral positieve reacties terug. Schlepers noemt zelf het beeld van de watersproeiers als voorbeeld, het moment waarmee dit artikel opende: voor hem een teken dat het plein precies functioneert zoals het bedacht was. "De impressies die we vooraf hebben gemaakt, zijn nu letterlijk neergezet, en het werkt ook zo."

Ten opzichte van de oude situatie is het plein compacter van opzet, maar wel groener, drukker bezocht en met veel meer variatie in beleving en stedelijkheid. Het Marktplein staat daarbij niet op zichzelf: de vergroening is ook op andere plekken in het centrum doorgezet, met dezelfde uitstraling. Voor de gemeente Hardenberg past dat in een langere lijn van investeren in het centrum, waarbij vastgoedprojecten en openbare ruimte hand in hand gaan, een proces dat volgens Schlepers ook de komende jaren gewoon doorgaat. "De boodschap blijft: gezelliger, mooier, beter. En de openbare ruimte is van iedereen, van onze inwoners en bezoekers, niet van de gemeente. Dat blijven we herhalen."

Onderdeel van een breder centrumplan

Volgens de gemeente Hardenberg staat de herinrichting van het Marktplein niet op zichzelf, maar past het in een bredere ambitie om het centrum groener en sfeervoller te maken, als plek om te winkelen, te verblijven en elkaar te ontmoeten.

Concreet is bij de herinrichting op meerdere plekken groen toegevoegd in plantenbakken met bomen, struiken en planten. Daarnaast zijn er bankjes geplaatst met daartussen ruimte voor terrassen. In het plein zijn waterfonteinen en stapstenen verwerkt, aangevuld met verlichting die van kleur kan veranderen.

De gemeente benadrukt ook de bredere functie van deze aanpak: de nieuwe beplanting biedt leefruimte aan insecten en dieren, de waterfonteinen verminderen hittestress op warme dagen, en al het groen draagt bij aan een betere luchtkwaliteit.

Tijdens de werkzaamheden richtte de gemeente ook een tijdelijke fiets- en looproute in, de zogeheten groene station & scholen route, een omleiding met groene borden en pijlen vanaf de Amaliabrug richting station en scholen, om overlast voor omwonenden en scholieren te beperken.